બેંકોમાં ડેટા સુરક્ષા અને ગવર્નન્સ માટે રિઝર્વ બેંકના નવા દિશા-નિર્દેશો
#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #ઈ-ગવર્નન્સ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #આઈસીટી (માહિતી અને સંચાર ટેકનોલોજી) #સાયબર સુરક્ષા #અર્થતંત્ર #બેંકિંગ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)** એ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે ડેટા ગવર્નન્સ અંગેના નવા માર્ગદર્શક સૂચનોનો મુસદ્દો બહાર પાડ્યો છે.
- આ સૂચનો હેઠળ તમામ **નિયમનકારી સંસ્થાઓ (REs)** એ **બે-સ્તરીય** વ્યવસ્થા ધરાવતું મજબૂત **ડેટા ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્ક (DGF)** બનાવવું પડશે.
- આ ફ્રેમવર્કનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકોના ડેટાની સુરક્ષા વધારવાનો, જવાબદારી નક્કી કરવાનો અને **ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ, 2023** ના નિયમોનું પાલન કરાવવાનો છે.
ડેટા ગવર્નન્સ માળખાની મુખ્ય જોગવાઈઓ
- આ માળખાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ડેટાના સમગ્ર જીવનચક્ર દરમિયાન નાણાકીય, ઓપરેશનલ અને સાયબર જોખમો ઘટાડવાનો છે, જેના માટે તેને સંસ્થાની **એન્ટરપ્રાઇઝ રિસ્ક મેનેજમેન્ટ (ERM)** વ્યવસ્થા સાથે જોડવામાં આવશે.
- દરેક બેંકે એક **બોર્ડ-સ્તરીય ડેટા ગવર્નન્સ સમિતિ** બનાવવી પડશે, જે નીતિઓના અમલ પર નજર રાખશે, ડેટા લીક કે સુરક્ષા ખામીઓની સમીક્ષા કરશે અને આ માળખાની કામગીરી ચકાસશે.
- આ સિવાય બેંકોએ એક **એક્ઝિક્યુટિવ ડેટા ગવર્નન્સ સમિતિ** અને અલગ **ડેટા મેનેજમેન્ટ વિભાગ** ઊભો કરવો પડશે, જેના વડા ઓછામાં ઓછા **ચીફ જનરલ મેનેજર (CGM)** કક્ષાના અધિકારી હોવા જોઈએ.
- નિયમોમાં જવાબદારીઓ સ્પષ્ટ કરાઈ છે, જેમ કે **ડેટા ઓનર્સ** ડેટાની ગુણવત્તા સંભાળશે, **ડેટા સ્ટુઅર્ડ્સ** રોજીંદી કામગીરી જોશે અને **ડેટા કસ્ટોડિયન્સ** ટેકનિકલ સ્ટોરેજ, બેકઅપ અને સુરક્ષિત નિકાલનું કામ કરશે.
- બેંકોએ માત્ર જરૂરિયાત મુજબ જ ડેટા ભેગો કરવો પડશે, ગ્રાહકની મંજૂરી લેવી પડશે અને એન્ક્રિપ્શન તથા ટોકનાઇઝેશન જેવી પદ્ધતિઓ વડે ડેટાને સુરક્ષિત રાખવો પડશે.
- મહત્વપૂર્ણ માહિતી માટે બેંકોએ **સિંગલ સોર્સ ઓફ ટ્રુથ (SSOT)** બનાવવું પડશે અને ડેટાનો ટ્રેક રેકોર્ડ રાખવો પડશે જેથી તપાસ અને ઓડિટ વખતે સાચી માહિતી મળી રહે.
- આ નવું માળખું ડેટાની ગુણવત્તા, ગોપનીયતા, માલિકી, વિદેશમાં ડેટા ટ્રાન્સફર અને ત્રીજા પક્ષ સાથે જોડાયેલા જોખમોને મુખ્ય **એન્ટરપ્રાઇઝ રિસ્ક મેનેજમેન્ટ (ERM)** સાથે સાંકળી લે છે.
- બહારની એજન્સીઓ કે કંપનીઓ સાથે ડેટા શેર કરતી વખતે પણ તમામ જવાબદારી બેંકની જ રહેશે, તેથી કરાર, એન્ક્રિપ્શન અને સમયસર ઓડિટ જેવા કડક પગલાં ભરવા પડશે.
- આ પગલાથી ભારતમાં ડિજિટલ બેંકિંગ વધુ સુરક્ષિત બનશે, ગ્રાહકોના ડેટાનું રક્ષણ થશે અને બેંકો યોગ્ય માહિતીના આધારે વધુ સારા નિર્ણયો લઈ શકશે.