લડાખના વહીવટ માટે પ્રસ્તાવિત અનુચ્છેદ 371(K)
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #સમવાયતંત્ર #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે લડાખ માટે ચૂંટાયેલી વિધાનસભા બનાવવા બંધારણના ભાગ XXI હેઠળ અનુચ્છેદ 371(K) લાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
- બંધારણનો અનુચ્છેદ 371 હાલમાં 12 રાજ્યો ને વિશેષ દરજ્જો આપે છે, પરંતુ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે આવું મોડેલ બનાવવું એ પહેલો પ્રયાસ છે.
- વર્ષ 2019 માં અનુચ્છેદ 370 નાબૂદ થયા પછી, સ્થાનિક સંગઠનોએ પૂર્ણ રાજ્ય અને છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળ સુરક્ષાની માંગ કરી હતી.
- વર્ષ 2019 માં રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ એ છઠ્ઠી અનુસૂચિની ભલામણ કરી હતી, પરંતુ સરકારે આખા લડાખ માટે એક જ વિધાનસભાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે લડાખ માટે બંધારણના ભાગ XXI હેઠળ એક નવો અનુચ્છેદ 371(K) ઉમેરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
- આ સુધારાનો મુખ્ય હેતુ લડાખમાં સીધી ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટાયેલી એવી સંસ્થા બનાવવાનો છે જેની પાસે કાયદા બનાવવાની સત્તા હશે.
પૃષ્ઠભૂમિ અને માંગણીઓ
- વર્ષ 2019 માં અનુચ્છેદ 370 નાબૂદ થયા પછી અને જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન અધિનિયમ, 2019 લાગુ થયા બાદ લડાખને વિધાનસભા વગરનો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવવામાં આવ્યો હતો.
- અધિકારીશાહીના શાસન અને સ્થાનિક નિવાસના નિયમોમાં ફેરફારને કારણે સ્થાનિક લોકોમાં જમીન, નોકરી અને પોતાની સંસ્કૃતિ ગુમાવવાનો ડર ઊભો થયો હતો.
- આ ચિંતાઓને કારણે લેહ એપેક્સ બોડી (LAB) અને કારગિલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ (KDA) એક થયા અને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો તથા છઠ્ઠી અનુસૂચિ લાગુ કરવાની માંગ કરી.
- આ સાથે જ તેમણે સ્થાનિક યુવાનોને નોકરીઓ આપવા માટે અલગ જાહેર સેવા આયોગ અને સંસદમાં વધુ પ્રતિનિધિત્વની પણ માંગણી કરી છે.
પ્રસ્તાવિત અનુચ્છેદ 371(K) ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- આ નવી વિધાનસભાને જમીનના અધિકારો, મિલકતની ફેરબદલી, ભાષા, સંસ્કૃતિ, જંગલો, પર્યાવરણ અને કુદરતી સંસાધનો પર કાયદા બનાવવાની સત્તા મળશે.
- આ નવું શાસન માળખું પ્રજા દ્વારા સીધી ચૂંટણીથી ચૂંટાશે, જેથી માત્ર અધિકારીઓના વહીવટનો અંત આવશે.
- આ સંસ્થાની કાયદાકીય સત્તાઓ અનુચ્છેદ 240 હેઠળ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે રાષ્ટ્રપતિના નિયમો હેઠળ આવતા વિષયો સાથે સુસંગત રહેશે.
- આ માળખું નાગાલેન્ડ માટેના અનુચ્છેદ 371A અને મિઝોરમ માટેના અનુચ્છેદ 371G જેવું જ છે, જ્યાં સ્થાનિક વિધાનસભાની મંજૂરી વિના કેન્દ્રીય કાયદા જમીન કે પરંપરા પર સીધા લાગુ થતા નથી.
- આ સુધારાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પૂર્ણ રાજ્ય આપ્યા વિના જ લોકશાહી પુનઃસ્થાપિત કરવાનો અને પર્યાવરણ તથા આદિવાસી સંસ્કૃતિનું રક્ષણ કરવાનો છે.
અનુચ્છેદ 371(K) અને છઠ્ઠી અનુસૂચિ વચ્ચેની સરખામણી
- બંધારણનો અનુચ્છેદ 371 હાલમાં ગુજરાત અને નાગાલેન્ડ સહિત 12 રાજ્યો ને સ્થાનિક હકો અને જમીનની સુરક્ષા માટે વિશેષ જોગવાઈઓ પૂરી પાડે છે.
- પૂર્ણ રાજ્યો માટે બનાવેલા આ અનુચ્છેદ 371 ને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં લાગુ કરવો એ એક મોટો બંધારણીય ફેરફાર ગણાય.
- અનુચ્છેદ 244 હેઠળની છઠ્ઠી અનુસૂચિ ચાર પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં સ્વાયત્ત જિલ્લા પરિષદો (ADCs) ને વહીવટી, ન્યાયિક અને કાયદાકીય સ્વાયત્તતા આપે છે.
- વર્ષ 2019 માં રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST) એ લડાખ માટે છઠ્ઠી અનુસૂચિની ભલામણ કરી હતી, પરંતુ કેન્દ્ર સરકારે સ્થાનિક પરિષદોને બદલે આખા પ્રદેશ માટે અનુચ્છેદ 371(K) પસંદ કર્યો છે.
હાલનું માળખું અને મુખ્ય ચિંતાઓ
- હાલમાં લડાખમાં લેહ અને કારગિલ માટે બે હિલ કાઉન્સિલ કાર્યરત છે, પરંતુ તેમની પાસે નાણાકીય કે નિર્ણય લેવાની ખૂબ જ મર્યાદિત સત્તાઓ છે.
- આ બંને હિલ કાઉન્સિલ પાસે ભારતીય બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળનું કોઈ છત્ર કે રક્ષણ નથી.
- પ્રસ્તાવિત અનુચ્છેદ 371(K) ના મુસદ્દામાં નાણાકીય સ્વાયત્તતા, બજેટની ફાળવણી અને વહીવટી નિર્ણયો અંગેના અધિકારો હજુ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા નથી.
- આ ઉપરાંત પોલીસ તંત્ર અને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવાની સત્તાઓ આ નવા માળખા હેઠળ કોની પાસે રહેશે તે પણ અણઉકેલાયેલો પ્રશ્ન છે.