મહારાષ્ટ્રમાં ભારતનું પ્રથમ AI સંચાલિત પક્ષી અભયારણ્ય બનાવાશે
#GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #વન્યજીવ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #એઆઈ (AI) #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- મહારાષ્ટ્ર સરકારે **ઠાણે ક્રીક ફ્લેમિંગો અભયારણ્ય** ખાતે **₹45 કરોડ**ના ખર્ચે ઈકો-નેચર પાર્ક બનાવવાની મંજૂરી આપી છે.
- આ નવો પ્રોજેક્ટ ભારતનું સૌથી પહેલું **આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)** આધારિત પક્ષી ઓળખ અને નિરીક્ષણ કેન્દ્ર બનશે.
AI આધારિત નિરીક્ષણ પ્રણાલી
- પક્ષીઓની જાતિઓ ઓળખવા, તેમના સ્થળાંતરની પેટર્ન ટ્રેક કરવા અને વૈજ્ઞાનિક માહિતી એકઠી કરવા માટે અહીં **AI આધારિત કેમેરા** અને મોનિટરિંગ સિસ્ટમ મુકાશે.
- ઈમેજ અને સાઉન્ડ રેકોગ્નિશન તકનીક વડે પાર્કના **1.5 કિલોમીટર**ના વિસ્તારમાં પક્ષીઓની તમામ પ્રવૃત્તિઓનું આપમેળે પૃથક્કરણ કરવામાં આવશે.
ઠાણે ક્રીક ફ્લેમિંગો અભયારણ્ય
- મુંબઈ અને નવી મુંબઈ વચ્ચે આવેલી ઠાણે ખાડી વિસ્તારના આ જંગલને વર્ષ **2015**માં વન્યજીવ અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.
- તે ખાસ કરીને ફ્લેમિંગો (સુરખાબ) માટે બનાવાયેલું ભારતનું પહેલું સમર્પિત અભયારણ્ય છે.
- આ દરિયાકાંઠાનું સિંચાઈવાળું જમીન ક્ષેત્ર હજારો ફ્લેમિંગો અને **200 થી વધુ પક્ષી પ્રજાતિઓ**નું ઘર છે, જેમાં મોટા અને નાના ફ્લેમિંગો, બગલા, કિંગફિશર અને અન્ય જળચર પક્ષીઓ સામેલ છે.
- આ અભયારણ્ય **સેન્ટ્રલ એશિયન ફ્લાયવે**નો મહત્વનો ભાગ છે, જે યુરોપ, મધ્ય એશિયા અને ભારતીય ઉપખંડને જોડતો પક્ષીઓના સ્થળાંતરનો મુખ્ય માર્ગ છે.
ફ્લેમિંગો (સુરખાબ) વિશેના મુખ્ય તથ્યો
- ફ્લેમિંગો (સુરખાબ) એ લાંબી S-આકારની ડોક અને પાતળા લાંબા પગ ધરાવતા ઊંચા જળચર પક્ષીઓ છે.
- તેઓ ખૂબ સામાજિક પક્ષીઓ છે અને ખારા સરોવરો, મીઠાના અગરો તથા છીછરા પાણીવાળા વિસ્તારોમાં મોટા સમૂહમાં રહે છે.
- વિશ્વભરના ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં જોવા મળતી કુલ **6 પ્રજાતિઓ**માંથી માત્ર **2 પ્રજાતિઓ** ભારતમાં જોવા મળે છે: **ગ્રેટેર ફ્લેમિંગો (મોટો સુરખાબ)** અને **લેસર ફ્લેમિંગો (નાનો સુરખાબ)**.
- વિશ્વની અન્ય ચાર પ્રજાતિઓમાં **ચિલિયન ફ્લેમિંગો**, **અમેરિકન ફ્લેમિંગો**, **એન્ડિયન ફ્લેમિંગો** અને **જેમ્સ ફ્લેમિંગો**નો સમાવેશ થાય છે.
- તેમનો મુખ્ય ખોરાક લીલ, મોલસ્ક અને નાના ઝીંગા જેવા જીવો છે, અને ખોરાકમાં રહેલા **કેરોટેનોઇડ રંગદ્રવ્યો**ને કારણે તેમની પાંખોનો રંગ સફેદથી લઈને ગુલાબી કે નારંગી બને છે.
- આ પક્ષીઓ ખોરાક અને પ્રજનન માટે છીછરી ભેજવાળી જમીન અને દરિયાકાંઠાની ખાડીઓ પર નિર્ભર છે, પરંતુ વસવાટનો નાશ, પ્રદૂષણ, બાંધકામ અને માનવીય ખલેલ જેવા કારણોસર તેમના અસ્તિત્વ સામે જોખમ ઊભું થયું છે.