ઈસરોનું ગગનયાન મિશન અને પૃથ્વી પર પુનઃપ્રવેશ માટેની ટેકનોલોજી
#GS-3 #સાયન્સ અને ટેકનોલોજી #સ્પેસ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #ગગનયાન મિશન #ઈસરો
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO)** ભારતના પ્રથમ માનવ અવકાશ મિશન **ગગનયાન** ની તૈયારી કરી રહી છે.
- આ તૈયારીના ભાગરૂપે વૈજ્ઞાનિકો **ક્રૂ મોડ્યુલ** નું પરીક્ષણ કરી રહ્યા છે જેથી અવકાશયાત્રીઓ વાતાવરણની ગરમી વચ્ચે સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વી પર પાછા આવી શકે.
ગગનયાન મિશન શું છે?
- સરકારે **2018** માં ભારતના આ સ્વદેશી માનવ અવકાશ કાર્યક્રમ **ગગનયાન** ની જાહેરાત કરી હતી.
- આ મિશનનો મુખ્ય હેતુ **ત્રણ અવકાશયાત્રીઓ** ને **400 કિમી** ની **લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO)** માં **ત્રણ દિવસ** માટે મોકલવાનો અને દરિયામાં સુરક્ષિત પાછા લાવવાનો છે.
- આ મિશન સફળ થતાં જ **અમેરિકા**, **રશિયા** અને **ચીન** પછી ભારત વિશ્વનો **ચોથો** દેશ બની જશે.
- રોકેટ **HLVM3** આ અવકાશયાનને નક્કી કરેલી ભ્રમણકક્ષામાં મૂકશે.
- માણસોને મોકલતા પહેલા **ઈસરો** માનવરહિત ટેસ્ટ ફ્લાઇટ કરીને **ક્રૂ મોડ્યુલ**, **ક્રૂ એસ્કેપ સિસ્ટમ** અને **HLVM3** રોકેટની સુરક્ષા ચકાસી રહ્યું છે.
- આ મિશન માટે ભારતના ચાર અવકાશયાત્રીઓ પસંદ થયા છે: **ગ્રુપ કેપ્ટન પ્રશાંત બાલકૃષ્ણન નાયર**, **ગ્રુપ કેપ્ટન અજિત કૃષ્ણન**, **ગ્રુપ કેપ્ટન અંગદ પ્રતાપ** અને **વિંગ કમાન્ડર શુભાંશુ શુક્લા**.
- આ મિશનથી દવાઓ અને વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં સંશોધન થશે અને સાથે જ લાઈફ સપોર્ટ તથા રેડિયેશન રક્ષણ જેવી ટેકનોલોજી પણ ચકાસાશે.
- આ સફળતાના આધારે **ઈસરો** **2035** સુધીમાં **ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન** બનાવશે અને **2040** સુધીમાં ચાંદ પર માનવ મોકલશે.
- આ આખા અવકાશયાનને **ઓર્બિટલ મોડ્યુલ (OM)** કહેવાય છે જેના મુખ્ય બે ભાગ છે.
- **ક્રૂ મોડ્યુલ (CM)** એ અવકાશયાત્રીઓ માટેનું ખાસ કેબિન છે જેમાં **ECLSS** સિસ્ટમ વડે પૃથ્વી જેવું વાતાવરણ ઊભું કરાયું છે.
- આ **ક્રૂ મોડ્યુલ** માં ગરમી સામે રક્ષણ આપતી **TPS** સિસ્ટમ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને પેરાશૂટ મુકાયા છે.
- **સર્વિસ મોડ્યુલ (SM)** અવકાશમાં પાવર અને એન્જિન સપોર્ટ આપે છે અને પૃથ્વી પર પાછા ફરતી વખતે વાતાવરણમાં બળીને નષ્ટ થઈ જાય છે.
- **રશિયા** ના સોયુઝ અને **ચીન** ના શુનઝોઉ માં ત્રણ ભાગ હોય છે, પરંતુ **ગગનયાન** માં બે ભાગ હોવાથી તે વજનમાં હલકું અને વધુ સક્ષમ છે.
પૃથ્વી પર સુરક્ષિત પુનઃપ્રવેશ માટેની તકનીક
- પૃથ્વી પર પાછા આવતા પહેલા **CS-CDS** સિસ્ટમ વડે **સર્વિસ મોડ્યુલ** ને **ક્રૂ મોડ્યુલ** થી અલગ કરવામાં આવે છે.
- કેપ્સ્યુલનો આકાર ગોળાકાર અને શંકુ જેવો રખાયો છે જેથી ઘર્ષણથી પેદા થતી ગરમી અને બળ ઘટી જાય.
- આવી જ ટેકનોલોજી **1961** માં **સોવિયેત યુનિયન** ના વોસ્તોક યાનમાં વપરાઈ હતી જેમાં **યુરી ગાગરીન** અવકાશમાં ગયા હતા.
- યાન પર લગાવેલું ખાસ **થર્મલ પ્રોટેક્શન સિસ્ટમ (TPS)** રક્ષણ આપે છે અને વાતાવરણની ગરમીને સોંસી લે છે.
- **આરસીએસ (RCS)** થ્રસ્ટર્સ યાનની દિશા સરખી રાખે છે જેથી હીટ શીલ્ડ યોગ્ય સ્થિતિમાં રહે.
- ઉતરાણ વખતે પહેલા નાના પેરાશૂટ અને પછી મુખ્ય પેરાશૂટ ખુલશે જેથી યાનની સ્પીડ ઘટી જાય અને તે સુરક્ષિત દરિયામાં ઉતરી શકે.
- જો દરિયામાં યાન ઊંધું થઈ જાય તો **CMUS** સિસ્ટમ એરબેગ ફુલાવીને તેને સીધું કરી દે છે.
- યાન સીધું થવાથી અવકાશયાત્રીઓ સુરક્ષિત રહે છે અને **ભારતીય નૌકાદળ** ને સિગ્નલ સરળતાથી મળી રહે છે.
મુખ્ય વિગતો અને માનવરહિત ટેસ્ટિંગ
- અવકાશયાત્રીઓને મોકલતા પહેલા **G1 મિશન** માં **વ્યોમમિત્ર રોબોટ** ને અવકાશમાં મોકલીને લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે.