હિમાલયન યાક માટે સ્માર્ટ IoT કોલર વિકસાવવામાં આવ્યો
#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #માહિતી અને સંચાર ટેકનોલોજી (ICT) #પર્યાવરણ #વન્યજીવન #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ પાસે આવેલા હિમાલયના દૂરના ઘાસના મેદાનોમાં રહેતા યાકનું સ્વાસ્થ્ય, તણાવ અને લોકેશન ટ્રેક કરવા માટે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ એક સ્માર્ટ **IoT** કોલર બનાવ્યો છે.
ભારતીય યાક વિશે
- **હિમાલયનું જહાજ** તરીકે જાણીતું ભારતીય યાક (**Bos grunniens**) એ અતિશય ઊંચાઈ પર વસતું પ્રાણી છે, જે અતિશય ઠંડી અને પહાડી રસ્તાઓ પર સરળતાથી જીવી શકે છે.
- આ પ્રાણી હિમાલય ક્ષેત્રના સ્થાનિક લોકો માટે રોજગાર અને દૈનિક આજીવિકાનો એક મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
વિતરણ અને વસ્તી
- ભારતમાં હાલમાં કુલ **58,000** જેટલા યાક છે, જેમાંથી લગભગ **50%** યાક એકલા **લડાખ** માં આવેલા છે.
- લડાખ ઉપરાંત **અરુણાચલ પ્રદેશ**, **સિક્કિમ**, **હિમાચલ પ્રદેશ** અને **ઉત્તરાખંડ** માં પણ યાક ઉછેરવામાં આવે છે.
- જંગલી યાક મુખ્યત્વે **તિબ્બત ક્ષેત્ર (Tibetan Plateau)** ના ઊંચા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
કુદરતી નિવાસસ્થાન
- યાક સામાન્ય રીતે દરિયાઈ સપાટીથી **3,200** થી **5,400** મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલા આલ્પાઇન મેદાનો અને રણ જેવા વિસ્તારોમાં વસે છે.
- તેઓ અતિશય ઠંડા પ્રદેશોમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે અને મોસમ મુજબ ઘાસ, શેવાળ તથા લિકેનની શોધમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જાય છે.
શારીરિક વિશેષતાઓ
- નર જંગલી યાકનું વજન **1,000 kg** સુધી હોઈ શકે છે, જ્યારે માદા યાકનું વજન **300 kg** ની આસપાસ હોય છે.
- ઓછા ઓક્સિજનવાળા વિસ્તારમાં જીવવા માટે તેમના શરીરે લાંબા કાળા-બદામી વાળ, વાંકા શિંગડા, પહોળા ખરી, મોટા ફેફસાં, વધુ રક્તકણો અને ઊંચું હિમોગ્લોબિન હોય છે.
વર્તણૂક અને ખોરાકની ટેવો
- યાક સામાન્ય રીતે દિવસના સમયે ચરે છે અને ટોળામાં રહેવાની ટેવ ધરાવે છે.
- માદા યાક અને નાના બચ્ચાં મોટા જૂથમાં રહે છે, જ્યારે પુખ્ત નર યાક એકલા અથવા નાના જૂથમાં રહે છે.
- તેમના ખોરાકમાં નાનું ઘાસ, ઝાડવાં, છોડ, શેવાળ અને અન્ય નાની વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રજનન અને આયુષ્ય
- જંગલી યાકની સંવર્ધન ઋતુ **સપ્ટેમ્બર** માં શરૂ થાય છે અને **9** મહિનાના ગર્ભકાળ પછી **જૂન** મહિનામાં બચ્ચાનો જન્મ થાય છે.
- માદા યાક દર **2** વર્ષે **1** બચ્ચાને જન્મ આપે છે અને જંગલી યાકનું આયુષ્ય સામાન્ય રીતે **25** વર્ષ સુધીનું હોય છે.
જંગલી યાકની સંરક્ષણ સ્થિતિ
- **IUCN Red List** હેઠળ જંગલી યાક (**Bos mutus**) ને **Vulnerable** (જોખમ હેઠળ) વર્ગમાં મૂકવામાં આવ્યું છે.
- અંતરરાષ્ટ્રીય **CITES** કરાર હેઠળ તેને **Appendix I** માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
- ભારતના **Wildlife Protection Act, 1972** અનુસાર તેને **Schedule I** હેઠળ સર્વોચ્ચ કાનૂની સંરક્ષણ મળેલું છે.