ભારત અને યુકે વચ્ચેનો આર્થિક અને વેપાર કરાર અમલમાં આવ્યો
#GS-2 #ભારતીય સમાજ #વૈશ્વિકીકરણની અસરો #GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #રોજગાર #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #ભારત-યુકે સંબંધો #મુક્ત વ્યાપાર કરાર #CETA
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- 15 જુલાઈ 2026 ના રોજ ભારત-યુકે વ્યાપક આર્થિક અને વેપાર કરાર (CETA) તેમજ તેની સાથે જોડાયેલો ડબલ કન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન (DCC) સોશિયલ સિક્યોરિટી કરાર સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવ્યો છે.
સંક્ષિપ્ત પરિચય
- આ કરારથી બેઉ દેશો વચ્ચેનો વેપાર ઘણો વધશે. સેવાઓ, રોકાણ અને નોકરી-ધંધા માટે લોકોની અવરજવર સરળ બનશે, સાથે ભારત પોતાના સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોનું રક્ષણ પણ કરી શકશે.
- આ કરાર કેટલો સફળ થશે એનો આધાર બિન-ટેરિફ અવરોધો હટાવવા, કાર્બન ટેક્સના નિયમો સામે ટકી રહેવા અને નાના ઉદ્યોગો (MSMEs) ને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવા પર રહેશે.
ભારત-યુકે CETA ની મુખ્ય બાબતો
- બ્રિટને ભારતથી આવતી લગભગ 99% વસ્તુઓ પર શૂન્ય કસ્ટમ ડ્યુટી કરી દીધી છે, જે કુલ વેપાર મૂલ્યના લગભગ 100% ભાગને આવરી લે છે.
- સામે પક્ષે ભારતે પણ બ્રિટનની 89.5% પ્રોડક્ટ્સ પર ટેરિફમાં રાહત આપી છે. તેમાંથી 24.5% પ્રોડક્ટ્સ પર તરત જ ડ્યુટી નાબૂદ થશે, જ્યારે બાકીની વસ્તુઓ પર ધીમે ધીમે ડ્યુટી ઘટાડાશે.
- ભારતે પોતાના સ્થાનિક ઉત્પાદકોનું ધ્યાન રાખીને ડેરી, કૃષિ, બાજરો-ધાન્ય, સફરજન, ખાદ્ય તેલ અને સોના જેવી વસ્તુઓ પર બ્રિટનને કોઈ ડ્યુટી છૂટ આપી નથી.
- યુકેએ પોતાના તમામ 12 મુખ્ય સેવા ક્ષેત્રો અને 137 સબ-સેક્ટર્સ ભારતીય કંપનીઓ માટે ખોલી દીધા છે. આનાથી ભારતીય IT, હેલ્થકેર, ફાઇનાન્સ અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રના લોકોને મોટો ફાયદો થશે.
- સ્ટીલના વેપાર અંગે પણ બંને દેશો વચ્ચે સર્વસંમતિ સધાઈ છે, જેથી ભવિષ્યમાં યુકેના કડક નિયમો છતાં ભારતીય સ્ટીલ નિકાસકારોને નુકસાન ન થાય.
- આ કરારથી કામ અર્થે યુકે જતા ભારતીય વ્યાવસાયિકો માટેના નિયમો સ્પષ્ટ થયા છે. સ્થાનિક કામદારો નથી મળતા એવું સાબિત કરવાના કડક નિયમો હવે દૂર થશે.
- મેક ઇન ઇન્ડિયા અને PLI સ્કીમ હેઠળ આવતા ક્ષેત્રોમાં ડ્યુટી ઘટાડો 5, 7 અને 10 વર્ષમાં તબક્કાવાર થશે, જેથી સ્થાનિક ઉદ્યોગો પોતાની ક્ષમતા વધારી શકે.
- ગાડીઓની આયાત માટે ભારતે તબક્કાવાર કોટા સિસ્ટમ રાખી છે. પોસાય તેવી ઇલેક્ટ્રિક ગાડીઓ (EVs) પર કસ્ટમ ડ્યુટીમાં રાહત 6ઠ્ઠા વર્ષથી જ શરૂ થશે.
ભારત-યુકે CETA નું મહત્વ
- બ્રિટનના 28.8 અબજ ડોલરના ટેક્સટાઇલ માર્કેટમાં હવે ભારતીય કપડાં પર કોઈ ડ્યુટી નહીં લાગે, જેથી બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાન સામે ભારતીય કપડાં સ્પર્ધા કરી શકશે.
- ઇન્સ્ટન્ટ કોફી પરથી ડ્યુટી હટવાથી ભારતની નિકાસ વધશે. બ્રિટન હાલમાં ભારતની 5.6% ચા, 2.9% મસાલા અને 1.7% કોફી આયાત કરે છે.
- બ્રિટનના 4.9 અબજ ડોલરના સી-ફૂડ માર્કેટમાં ટેરિફ ફ્રી પ્રવેશ મળવાથી દરિયાકાંઠાના રાજ્યોના સી-ફૂડ ઉદ્યોગને મોટો વેગ મળશે.
- ઇજનેરી સામાનની નિકાસ 2029-30 સુધીમાં 7.5 અબજ ડોલરથી વધુ પહોંચવાની ધારણા છે. સાથે સ્માર્ટફોન અને ઓપ્ટિકલ ફાઇબરની નિકાસ પણ વધશે.
- યુકેના 30 અબજ ડોલરના ફાર્મા અને 35.8 અબજ ડોલરમાં ફેલાયેલા કેમિકલ માર્કેટમાં ભારતીય દવાઓ અને રસાયણોની માંગ વધશે.
- પ્લાસ્ટિક પરની ડ્યુટી હટવાથી ભારતીય પ્રોડક્ટ્સ સસ્તી થશે. ભારત હાલમાં યુકેને પ્લાસ્ટિક સપ્લાય કરવામાં 13મા ક્રમે છે.
- રમકડાં અને સ્પોર્ટ્સના સામાનની નિકાસમાં 15% નો વધારો થશે અને 2030 સુધીમાં તે 186.97 મિલિયન ડોલર પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય છે.
- કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટવાથી અને નિયમો સરળ થવાથી ભારતના તેલીબિયાં નિકાસકારોને બ્રિટનના માર્કેટમાં સારો પગપેસારો મળશે.
- યુકેના 8.9 અબજ ડોલરના લેધર માર્કેટમાં ડ્યુટી-ફ્રી એન્ટ્રી મળવાથી વિયેતનામ અને બાંગ્લાદેશ સામે ભારત મજબૂત થશે અને ચામડા ઉદ્યોગમાં રોજગારી વધશે.
- સી-ફૂડ પરની ડ્યુટી નાબૂદ થવાથી ગુજરાત, આંધ્રપ્રદેશ, કેરળ, તામિલનાડુ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા દરિયાકાંઠાના રાજ્યોના માછીમારોને સારા ભાવ મળશે.
- આ કરારથી ટેકનોલોજી આધારિત ખેતીને પ્રોત્સાહન મળશે, જેનો સીધો ફાયદો ગુજરાત (મગફળી, કપાસ), મહારાષ્ટ્ર (દ્રાક્ષ, ડુંગળી), પંજાબ, કેરળ અને ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોના ખેડૂતોને થશે.
- દાગીના પર રાહત મળવાથી 2 થી 3 વર્ષમાં ભારતીય જ્વેલરીની નિકાસ બમણી થશે, જેથી સુરત, જયપુર અને મુંબઈ જેવા મોટા ક્લસ્ટરોમાં નવી રોજગારી ઊભી થશે.
- ટેરિફ-ફ્રી કોટા વધવાથી ભારતીય સ્ટીલ કંપનીઓ પર યુકેના નિયંત્રણોની ઓછી અસર પડશે અને તેમનો વેપાર જળવાઈ રહેશે.
ડબલ કન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન (DCC) શું છે?
- DCC એ ભારત અને યુકે વચ્ચે કામચલાઉ ધોરણે કામ કરવા જતા કર્મચારીઓને બંને દેશોમાં બેવડો સોશિયલ સિક્યોરિટી ટેક્સ ન ભરવો પડે તે માટેની વ્યવસ્થા છે.
- સામાન્ય રીતે યુકેમાં બહારના કામદારોને 12 મહિના સુધી નેશનલ ઇન્સ્યોરન્સમાંથી મુક્તિ મળે છે, જેને આ કરાર હેઠળ વધારીને 60 મહિના (5 વર્ષ) કરવામાં આવી છે.
- આ નિયમ જૂની તારીખોથી લાગુ નહીં થાય. એટલે કે 15 જુલાઈ 2026 પહેલાંથી યુકેમાં રહેતા ભારતીયોએ ત્યાંનો નેશનલ ઇન્સ્યોરન્સ ટેક્સ ભરવો જ પડશે.
- આ ટેક્સ મુક્તિ મેળવવા માટે કર્મચારીઓએ ભારતના EPFO પાસેથી સર્ટિફિકેટ ઓફ કવરેજ (CoC) લેવું પડશે, જે સાબિત કરશે કે તેઓ ભારતમાં પીએફ ભરે છે.
- આનાથી 75,000 થી વધુ ભારતીય પ્રોફેશનલ્સ અને 900 કંપનીઓને ફાયદો થશે. વાર્ષિક 600 મિલિયન ડોલરથી વધુની બચત થશે અને યુકેની કંપનીઓ ભારતમાં ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs) સ્થાપવા પ્રેરાશે.
ભારત-યુકે દ્વિપક્ષીય વેપારની વર્તમાન સ્થિતિ
- વર્ષ 2025 સુધીમાં ભારતની જીડીપી 3.96 ટ્રિલિયન ડોલર અને યુકેની જીડીપી 3.84 ટ્રિલિયન ડોલર હતી, જે દર્શાવે છે કે બંને દેશો દુનિયાના મોટા અર્થતંત્રો છે.
- વર્ષ 2025-26 માં બંને વચ્ચે 25.12 અબજ ડોલરનો સામાનનો વેપાર થયો હતો. ભારતે 13.44 અબજ ડોલરની નિકાસ કરી અને 11.68 અબજ ડોલરની આયાત કરી, જેથી ભારતને 1.76 અબજ ડોલરનો વેપાર નફો થયો.
- વર્ષ 2024 માં સેવાઓનો વેપાર 35.44 અબજ ડોલર હતો. ભારતે 21.66 અબજ ડોલરની સેવાઓ વેચી અને 13.78 અબજ ડોલરની સેવાઓ ખરીદી, જેમાં ભારતને 7.88 અબજ ડોલરનો ફાયદો થયો.
- ભારતમાં રોકાણ કરવામાં યુકે 6ઠ્ઠો સૌથી મોટો દેશ છે (35 અબજ ડોલર), જ્યારે ભારતે યુકેમાં 19 અબજ ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે. ત્યાં 971 થી વધુ ભારતીય કંપનીઓ કામ કરે છે જેમાં 1 લાખથી વધુ લોકોને રોજગારી મળે છે.
પડકારો
- બ્રિટનના કડક ગુણવત્તા નિયમો અને SPS (સેનિટરી એન્ડ ફાઇટોસેનિટરી) સ્ટાન્ડર્ડ્સના કારણે નાના ઉદ્યોગો (MSMEs), ખેડૂતો અને દવાના નિકાસકારો માટે માલ વેચવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
- વર્ષ 2027 થી યુકેનો CBAM (કાર્બન ટેક્સ) અમલમાં આવશે. આનાથી ભારતમાંથી જતાં સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ અને ખાતર જેવા સામાન પર વધારાનો ટેક્સ લાગશે અને તે મોંઘો થશે.
- ડ્યુટી ઘટવાથી ત્રીજા દેશો પોતાનો માલ યુકે મારફતે ભારતમાં ઘુસાડી શકે છે, જેનાથી મેક ઇન ઇન્ડિયા અને PLI યોજના ને નુકસાન પહોંચવાની ભીતિ છે.
- માલ ક્યાં બને છે તે સાબિત કરવા માટેના રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન ખૂબ કડક છે, જેથી નાના વેપારીઓ માટે પેપરવર્ક અને ખર્ચ વધી જશે.
- DCC કરાર છતાં, ભારતીય પ્રોફેશનલ્સ માટે વિઝાના નિયમોમાં બહુ ખાસ છૂટછાટ આપવામાં આવી નથી, જેથી લોકોની અવરજવર પર મર્યાદા રહેશે.
- ઘણા ભારતીય નિકાસકારોને કરારના ફાયદા અને તેના કાયદાકીય નિયમોની પૂરતી માહિતી નથી, જેના કારણે તેઓ આ ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટનો પૂરો લાભ લઈ શકશે નહીં.
આગળનો માર્ગ
- ભારતે પોતાના લેબોરેટરી અને સર્ટિફિકેશન સિસ્ટમને બ્રિટનના SPS સ્ટાન્ડર્ડ મુજબ અપગ્રેડ કરવા પડશે અને વેપારની સમસ્યાઓ ઉકેલવા CETA જોઇન્ટ કમિટી નો ઉપયોગ કરવો પડશે.
- ભારતીય કંપનીઓએ પોતાના કારખાનાઓમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવું પડશે. ભવિષ્યમાં પર્યાવરણ સંબંધિત ટેક્સથી બચવા માટે ગ્રીન પ્રોડક્શન જ એકમાત્ર રસ્તો છે.
- નાના ઉદ્યોગો માટે ખાસ MSME ટ્રેડ સેન્ટર્સ શરૂ કરવા જોઈએ અને પેપરલેસ કસ્ટમ સિસ્ટમ તેમજ AEO (ઓથોરાઇઝ્ડ ઇકોનોમિક ઓપરેટર) પ્રક્રિયા સરળ બનાવી કમ્પ્લાયન્સ ઘટાડવું જોઈએ.
- બંને દેશોએ પરસ્પરની ડિગ્રી અને સર્ટિફિકેટ માન્ય રાખવા MRAs કરાર ઝડપથી કરવા જોઈએ, જેથી AI અને સાયબર સિક્યોરિટી જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી તકો ખુલે.
- ત્રીજા દેશોનો માલ ભારતમાં ઘૂસી ન જાય તે માટે રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન ના નિયમો કડકપણે પાળવા પડશે અને જરૂર પડે ત્યારે સ્થાનિક ઉદ્યોગોના રક્ષણ માટે સેફગાર્ડ પગલાં લેવા પડશે.
નિષ્કર્ષ
- ભારત-યુકે CETA એ પશ્ચિમી દેશો સાથે આર્થિક સગાઈ વધારવાનું મહત્વનું કદમ છે. આ કરારનો સાચો ફાયદો ત્યારે જ મળશે જ્યારે ભારત પોતાના દેશમાં કાયદાકીય સુધારા કરીને બિન-ટેરિફ અવરોધો અને કાર્બન ટેક્સના પડકારોને પહોંચી વળશે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
- ભારત-યુકે CETA શું છે? તે બંને દેશો વચ્ચેનો એક વ્યાપક વેપાર કરાર છે, જે કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટાડીને, સેવાનો વેપાર વધારીને અને રોકાણ સરળ બનાવીને દ્વિપક્ષીય વેપારને મજબૂત કરે છે.
- ડબલ કન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન (DCC) શું છે? યુકેમાં કામચલાઉ ધોરણે 5 વર્ષ માટે જતા ભારતીય પ્રોફેશનલ્સને બંને દેશોમાં ટેક્સ ભરવામાંથી મુક્તિ આપે છે, જેથી તેમની ઇનહેન્ડ સેલરી વધશે.
- CETA ના મુખ્ય ફાયદા કયા છે? આનાથી ભારતની મોટાભાગની નિકાસ પર ડ્યુટી ઝીરો થશે, સેવા ક્ષેત્રનો વિકાસ થશે, રોજગારી આપતા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન મળશે અને વિદેશી રોકાણ વધશે.
- CETA ના અમલમાં કયા મુખ્ય પડકારો છે? બિન-ટેરિફ અવરોધો (NTBs), યુકેનો CBAM (કાર્બન ટેક્સ), કડક રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન અને નાના ઉદ્યોગો (MSMEs) માં જાગૃતિનો અભાવ મુખ્ય સવાલો છે.
- ભારત CETA નો મહત્તમ લાભ કેવી રીતે લઈ શકે? ભારતે પોતાના ટેસ્ટિંગ સેન્ટરો સુધારવા પડશે, MSME વેપારીઓમાં જાગૃતિ લાવવી પડશે, ગ્રીન ઉત્પાદન પર ધ્યાન આપવું પડશે અને CETA જોઇન્ટ કમિટી નો સક્રિય ઉપયોગ કરવો પડશે.