ભારત અને યુકે વચ્ચેનો આર્થિક અને વેપાર કરાર અમલમાં આવ્યો
#GS-2 #ભારતીય સમાજ #વૈશ્વિકીકરણની અસરો #GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #રોજગાર #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #ભારત-યુકે સંબંધો #મુક્ત વ્યાપાર કરાર #CETA
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **15 જુલાઈ 2026** ના રોજ **ભારત-યુકે વ્યાપક આર્થિક અને વેપાર કરાર (CETA)** તેમજ તેની સાથે જોડાયેલો **ડબલ કન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન (DCC)** સોશિયલ સિક્યોરિટી કરાર સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવ્યો છે.
સંક્ષિપ્ત પરિચય
- આ કરારથી બેઉ દેશો વચ્ચેનો વેપાર ઘણો વધશે. સેવાઓ, રોકાણ અને નોકરી-ધંધા માટે લોકોની અવરજવર સરળ બનશે, સાથે ભારત પોતાના સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોનું રક્ષણ પણ કરી શકશે.
- આ કરાર કેટલો સફળ થશે એનો આધાર બિન-ટેરિફ અવરોધો હટાવવા, કાર્બન ટેક્સના નિયમો સામે ટકી રહેવા અને નાના ઉદ્યોગો (**MSMEs**) ને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવા પર રહેશે.
ભારત-યુકે CETA ની મુખ્ય બાબતો
- બ્રિટને ભારતથી આવતી **લગભગ 99% વસ્તુઓ પર શૂન્ય કસ્ટમ ડ્યુટી** કરી દીધી છે, જે **કુલ વેપાર મૂલ્યના લગભગ 100%** ભાગને આવરી લે છે.
- સામે પક્ષે ભારતે પણ બ્રિટનની **89.5% પ્રોડક્ટ્સ** પર ટેરિફમાં રાહત આપી છે. તેમાંથી **24.5% પ્રોડક્ટ્સ પર તરત જ ડ્યુટી નાબૂદ** થશે, જ્યારે બાકીની વસ્તુઓ પર ધીમે ધીમે ડ્યુટી ઘટાડાશે.
- ભારતે પોતાના સ્થાનિક ઉત્પાદકોનું ધ્યાન રાખીને **ડેરી, કૃષિ, બાજરો-ધાન્ય, સફરજન, ખાદ્ય તેલ અને સોના** જેવી વસ્તુઓ પર બ્રિટનને કોઈ ડ્યુટી છૂટ આપી નથી.
- યુકેએ પોતાના તમામ **12 મુખ્ય સેવા ક્ષેત્રો** અને **137 સબ-સેક્ટર્સ** ભારતીય કંપનીઓ માટે ખોલી દીધા છે. આનાથી ભારતીય IT, હેલ્થકેર, ફાઇનાન્સ અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રના લોકોને મોટો ફાયદો થશે.
- સ્ટીલના વેપાર અંગે પણ બંને દેશો વચ્ચે સર્વસંમતિ સધાઈ છે, જેથી ભવિષ્યમાં યુકેના કડક નિયમો છતાં ભારતીય સ્ટીલ નિકાસકારોને નુકસાન ન થાય.
- આ કરારથી કામ અર્થે યુકે જતા ભારતીય વ્યાવસાયિકો માટેના નિયમો સ્પષ્ટ થયા છે. સ્થાનિક કામદારો નથી મળતા એવું સાબિત કરવાના કડક નિયમો હવે દૂર થશે.
- **મેક ઇન ઇન્ડિયા** અને **PLI સ્કીમ** હેઠળ આવતા ક્ષેત્રોમાં ડ્યુટી ઘટાડો **5, 7 અને 10 વર્ષમાં** તબક્કાવાર થશે, જેથી સ્થાનિક ઉદ્યોગો પોતાની ક્ષમતા વધારી શકે.
- ગાડીઓની આયાત માટે ભારતે તબક્કાવાર કોટા સિસ્ટમ રાખી છે. પોસાય તેવી **ઇલેક્ટ્રિક ગાડીઓ (EVs)** પર કસ્ટમ ડ્યુટીમાં રાહત **6ઠ્ઠા વર્ષથી** જ શરૂ થશે.
ભારત-યુકે CETA નું મહત્વ
- બ્રિટનના **28.8 અબજ ડોલરના ટેક્સટાઇલ માર્કેટમાં** હવે ભારતીય કપડાં પર કોઈ ડ્યુટી નહીં લાગે, જેથી બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાન સામે ભારતીય કપડાં સ્પર્ધા કરી શકશે.
- ઇન્સ્ટન્ટ કોફી પરથી ડ્યુટી હટવાથી ભારતની નિકાસ વધશે. બ્રિટન હાલમાં ભારતની **5.6% ચા, 2.9% મસાલા અને 1.7% કોફી** આયાત કરે છે.
- બ્રિટનના **4.9 અબજ ડોલરના સી-ફૂડ માર્કેટમાં** ટેરિફ ફ્રી પ્રવેશ મળવાથી દરિયાકાંઠાના રાજ્યોના સી-ફૂડ ઉદ્યોગને મોટો વેગ મળશે.
- ઇજનેરી સામાનની નિકાસ **2029-30 સુધીમાં 7.5 અબજ ડોલરથી વધુ** પહોંચવાની ધારણા છે. સાથે સ્માર્ટફોન અને ઓપ્ટિકલ ફાઇબરની નિકાસ પણ વધશે.
- યુકેના **30 અબજ ડોલરના ફાર્મા** અને **35.8 અબજ ડોલરમાં ફેલાયેલા કેમિકલ માર્કેટમાં** ભારતીય દવાઓ અને રસાયણોની માંગ વધશે.
- પ્લાસ્ટિક પરની ડ્યુટી હટવાથી ભારતીય પ્રોડક્ટ્સ સસ્તી થશે. ભારત હાલમાં યુકેને પ્લાસ્ટિક સપ્લાય કરવામાં **13મા ક્રમે** છે.
- રમકડાં અને સ્પોર્ટ્સના સામાનની નિકાસમાં **15%** નો વધારો થશે અને **2030 સુધીમાં તે 186.97 મિલિયન ડોલર** પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય છે.
- કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટવાથી અને નિયમો સરળ થવાથી ભારતના તેલીબિયાં નિકાસકારોને બ્રિટનના માર્કેટમાં સારો પગપેસારો મળશે.
- યુકેના **8.9 અબજ ડોલરના લેધર માર્કેટમાં** ડ્યુટી-ફ્રી એન્ટ્રી મળવાથી વિયેતનામ અને બાંગ્લાદેશ સામે ભારત મજબૂત થશે અને ચામડા ઉદ્યોગમાં રોજગારી વધશે.
- સી-ફૂડ પરની ડ્યુટી નાબૂદ થવાથી **ગુજરાત, આંધ્રપ્રદેશ, કેરળ, તામિલનાડુ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળ** જેવા દરિયાકાંઠાના રાજ્યોના માછીમારોને સારા ભાવ મળશે.
- આ કરારથી ટેકનોલોજી આધારિત ખેતીને પ્રોત્સાહન મળશે, જેનો સીધો ફાયદો **ગુજરાત (મગફળી, કપાસ), મહારાષ્ટ્ર (દ્રાક્ષ, ડુંગળી), પંજાબ, કેરળ અને ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોના** ખેડૂતોને થશે.
- દાગીના પર રાહત મળવાથી **2 થી 3 વર્ષમાં ભારતીય જ્વેલરીની નિકાસ બમણી** થશે, જેથી સુરત, જયપુર અને મુંબઈ જેવા મોટા ક્લસ્ટરોમાં નવી રોજગારી ઊભી થશે.
- ટેરિફ-ફ્રી કોટા વધવાથી ભારતીય સ્ટીલ કંપનીઓ પર યુકેના નિયંત્રણોની ઓછી અસર પડશે અને તેમનો વેપાર જળવાઈ રહેશે.
ડબલ કન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન (DCC) શું છે?
- DCC એ ભારત અને યુકે વચ્ચે કામચલાઉ ધોરણે કામ કરવા જતા કર્મચારીઓને બંને દેશોમાં બેવડો સોશિયલ સિક્યોરિટી ટેક્સ ન ભરવો પડે તે માટેની વ્યવસ્થા છે.
- સામાન્ય રીતે યુકેમાં બહારના કામદારોને 12 મહિના સુધી નેશનલ ઇન્સ્યોરન્સમાંથી મુક્તિ મળે છે, જેને આ કરાર હેઠળ વધારીને **60 મહિના (5 વર્ષ)** કરવામાં આવી છે.
- આ નિયમ જૂની તારીખોથી લાગુ નહીં થાય. એટલે કે **15 જુલાઈ 2026** પહેલાંથી યુકેમાં રહેતા ભારતીયોએ ત્યાંનો નેશનલ ઇન્સ્યોરન્સ ટેક્સ ભરવો જ પડશે.
- આ ટેક્સ મુક્તિ મેળવવા માટે કર્મચારીઓએ ભારતના **EPFO** પાસેથી સર્ટિફિકેટ ઓફ કવરેજ (CoC) લેવું પડશે, જે સાબિત કરશે કે તેઓ ભારતમાં પીએફ ભરે છે.
- આનાથી **75,000 થી વધુ ભારતીય પ્રોફેશનલ્સ અને 900 કંપનીઓને** ફાયદો થશે. વાર્ષિક **600 મિલિયન ડોલરથી વધુની બચત** થશે અને યુકેની કંપનીઓ ભારતમાં **ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs)** સ્થાપવા પ્રેરાશે.
ભારત-યુકે દ્વિપક્ષીય વેપારની વર્તમાન સ્થિતિ
- વર્ષ 2025 સુધીમાં **ભારતની જીડીપી 3.96 ટ્રિલિયન ડોલર** અને યુકેની જીડીપી **3.84 ટ્રિલિયન ડોલર** હતી, જે દર્શાવે છે કે બંને દેશો દુનિયાના મોટા અર્થતંત્રો છે.
- વર્ષ 2025-26 માં બંને વચ્ચે **25.12 અબજ ડોલરનો** સામાનનો વેપાર થયો હતો. ભારતે **13.44 અબજ ડોલરની** નિકાસ કરી અને **11.68 અબજ ડોલરની** આયાત કરી, જેથી ભારતને **1.76 અબજ ડોલરનો** વેપાર નફો થયો.
- વર્ષ 2024 માં સેવાઓનો વેપાર **35.44 અબજ ડોલર** હતો. ભારતે **21.66 અબજ ડોલરની** સેવાઓ વેચી અને **13.78 અબજ ડોલરની** સેવાઓ ખરીદી, જેમાં ભારતને **7.88 અબજ ડોલરનો** ફાયદો થયો.
- ભારતમાં રોકાણ કરવામાં **યુકે 6ઠ્ઠો સૌથી મોટો દેશ છે (35 અબજ ડોલર)**, જ્યારે ભારતે યુકેમાં **19 અબજ ડોલરનું રોકાણ** કર્યું છે. ત્યાં **971 થી વધુ ભારતીય કંપનીઓ** કામ કરે છે જેમાં **1 લાખથી વધુ લોકોને** રોજગારી મળે છે.
પડકારો
- બ્રિટનના કડક ગુણવત્તા નિયમો અને **SPS (સેનિટરી એન્ડ ફાઇટોસેનિટરી)** સ્ટાન્ડર્ડ્સના કારણે નાના ઉદ્યોગો (**MSMEs**), ખેડૂતો અને દવાના નિકાસકારો માટે માલ વેચવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
- વર્ષ **2027 થી** યુકેનો **CBAM (કાર્બન ટેક્સ)** અમલમાં આવશે. આનાથી ભારતમાંથી જતાં સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ અને ખાતર જેવા સામાન પર વધારાનો ટેક્સ લાગશે અને તે મોંઘો થશે.
- ડ્યુટી ઘટવાથી ત્રીજા દેશો પોતાનો માલ યુકે મારફતે ભારતમાં ઘુસાડી શકે છે, જેનાથી **મેક ઇન ઇન્ડિયા** અને **PLI યોજના** ને નુકસાન પહોંચવાની ભીતિ છે.
- માલ ક્યાં બને છે તે સાબિત કરવા માટેના **રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન** ખૂબ કડક છે, જેથી નાના વેપારીઓ માટે પેપરવર્ક અને ખર્ચ વધી જશે.
- **DCC** કરાર છતાં, ભારતીય પ્રોફેશનલ્સ માટે વિઝાના નિયમોમાં બહુ ખાસ છૂટછાટ આપવામાં આવી નથી, જેથી લોકોની અવરજવર પર મર્યાદા રહેશે.
- ઘણા ભારતીય નિકાસકારોને કરારના ફાયદા અને તેના કાયદાકીય નિયમોની પૂરતી માહિતી નથી, જેના કારણે તેઓ આ ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટનો પૂરો લાભ લઈ શકશે નહીં.
આગળનો માર્ગ
- ભારતે પોતાના લેબોરેટરી અને સર્ટિફિકેશન સિસ્ટમને બ્રિટનના **SPS** સ્ટાન્ડર્ડ મુજબ અપગ્રેડ કરવા પડશે અને વેપારની સમસ્યાઓ ઉકેલવા **CETA જોઇન્ટ કમિટી** નો ઉપયોગ કરવો પડશે.
- ભારતીય કંપનીઓએ પોતાના કારખાનાઓમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવું પડશે. ભવિષ્યમાં પર્યાવરણ સંબંધિત ટેક્સથી બચવા માટે ગ્રીન પ્રોડક્શન જ એકમાત્ર રસ્તો છે.
- નાના ઉદ્યોગો માટે ખાસ **MSME ટ્રેડ સેન્ટર્સ** શરૂ કરવા જોઈએ અને પેપરલેસ કસ્ટમ સિસ્ટમ તેમજ **AEO (ઓથોરાઇઝ્ડ ઇકોનોમિક ઓપરેટર)** પ્રક્રિયા સરળ બનાવી કમ્પ્લાયન્સ ઘટાડવું જોઈએ.
- બંને દેશોએ પરસ્પરની ડિગ્રી અને સર્ટિફિકેટ માન્ય રાખવા **MRAs** કરાર ઝડપથી કરવા જોઈએ, જેથી **AI** અને સાયબર સિક્યોરિટી જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી તકો ખુલે.
- ત્રીજા દેશોનો માલ ભારતમાં ઘૂસી ન જાય તે માટે **રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન** ના નિયમો કડકપણે પાળવા પડશે અને જરૂર પડે ત્યારે સ્થાનિક ઉદ્યોગોના રક્ષણ માટે **સેફગાર્ડ પગલાં** લેવા પડશે.
નિષ્કર્ષ
- **ભારત-યુકે CETA** એ પશ્ચિમી દેશો સાથે આર્થિક સગાઈ વધારવાનું મહત્વનું કદમ છે. આ કરારનો સાચો ફાયદો ત્યારે જ મળશે જ્યારે ભારત પોતાના દેશમાં કાયદાકીય સુધારા કરીને બિન-ટેરિફ અવરોધો અને કાર્બન ટેક્સના પડકારોને પહોંચી વળશે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
- **ભારત-યુકે CETA** શું છે? તે બંને દેશો વચ્ચેનો એક વ્યાપક વેપાર કરાર છે, જે કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટાડીને, સેવાનો વેપાર વધારીને અને રોકાણ સરળ બનાવીને દ્વિપક્ષીય વેપારને મજબૂત કરે છે.
- **ડબલ કન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન (DCC)** શું છે? યુકેમાં કામચલાઉ ધોરણે **5 વર્ષ** માટે જતા ભારતીય પ્રોફેશનલ્સને બંને દેશોમાં ટેક્સ ભરવામાંથી મુક્તિ આપે છે, જેથી તેમની ઇનહેન્ડ સેલરી વધશે.
- **CETA** ના મુખ્ય ફાયદા કયા છે? આનાથી ભારતની મોટાભાગની નિકાસ પર ડ્યુટી ઝીરો થશે, સેવા ક્ષેત્રનો વિકાસ થશે, રોજગારી આપતા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન મળશે અને વિદેશી રોકાણ વધશે.
- **CETA** ના અમલમાં કયા મુખ્ય પડકારો છે? બિન-ટેરિફ અવરોધો (**NTBs**), યુકેનો **CBAM (કાર્બન ટેક્સ)**, કડક **રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન** અને નાના ઉદ્યોગો (**MSMEs**) માં જાગૃતિનો અભાવ મુખ્ય સવાલો છે.
- ભારત **CETA** નો મહત્તમ લાભ કેવી રીતે લઈ શકે? ભારતે પોતાના ટેસ્ટિંગ સેન્ટરો સુધારવા પડશે, **MSME** વેપારીઓમાં જાગૃતિ લાવવી પડશે, ગ્રીન ઉત્પાદન પર ધ્યાન આપવું પડશે અને **CETA જોઇન્ટ કમિટી** નો સક્રિય ઉપયોગ કરવો પડશે.