વિક્રમ-1 રોકેટ લોન્ચ: ભારતની ખાનગી સ્પેસ ક્રાંતિ
#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #સ્પેસ #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે મિશન આગમન હેઠળ ભારતનું પહેલું ખાનગી ઓર્બિટલ રોકેટ વિક્રમ-1 સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કર્યું છે.
- આ રોકેટે 450 કિમી ની ઊંચાઈ પર લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) માં અનેક ઉપગ્રહોને તેમની નક્કી કરેલી ભ્રમણકક્ષામાં મુક્યા છે.
- આ સફળતા સાથે ભારત અમેરિકા અને ચીન પછી ખાનગી કંપની દ્વારા સફળ ઓર્બિટલ રોકેટ લોન્ચ કરનારો દુનિયાનો માત્ર ત્રીજો દેશ બન્યો છે.
વિક્રમ-1 અને મિશન આગમનની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- હૈદરાબાદ સ્થિત સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ ની યાદમાં વિક્રમ-1 રોકેટ તૈયાર કર્યું છે.
- આ રોકેટ 300 થી 480 કિલોગ્રામા સુધીના ઉપગ્રહોને લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) માં સફળતાપૂર્વક પહોંચાડી શકે છે.
- વિક્રમ-1 માં ખાસ ઓલ-કાર્બન કમ્પોઝિટ મટીરિયલ નો ઉપયોગ થયો છે, જેનાથી રોકેટનું વજન ઘણું ઘટે છે અને કામગીરી સુધરે છે.
- રોકેટના ઉપરના ભાગમાં 3D-પ્રિન્ટેડ પ્રવાહી બળતણવાળું રામન એન્જિન અને નીચલા તબક્કામાં કલામ સિરીઝ ના સોલિડ બૂસ્ટર એન્જિન વપરાયા છે.
- મિશન આગમન હેઠળ SCOPE, SOLARAS S3, DCUBED અને કચરો હટાવતું Embrace રોબોટિક પેલોડ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યા.
- આ મિશનમાં કોસ્મિક બ્લૂમ આર્ટવર્ક અને 18-કેરેટ સોનાનું માઇક્રો-રોકેટ પણ મોકલાયું, જેમાં સી.વી. રામન, વિક્રમ સારાભાઈ અને એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ ની સૂક્ષ્મ મૂર્તિઓ કોતરેલી છે.
વિક્રમ-1 ના લોન્ચનું મહત્વ
- આ મિશનની સફળતાથી સરકારે 2020 માં ખાનગી ક્ષેત્ર માટે શરૂ કરેલા સ્પેસ સુધારાઓ સાચા પુરવાર થયા છે.
- આ લોન્ચિંગથી IN-SPACe ની કામગીરી અને ઇન્ડિયન સ્પેસ પોલિસી 2023 ની દિશાનિર્દેશોની ક્ષમતા સાબિત થઈ છે.
- આ સિદ્ધિથી ભારત માત્ર ISRO પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ખાનગી અને સરકારી ભાગીદારીવાળું સ્પેસ હબ બની રહ્યું છે.
- ખાનગી કંપનીઓ નાના રોકેટ સંભાળશે, જેથી ISRO પોતાનું ધ્યાન ગગનયાન અને ઊંડા અવકાશના સંશોધનો પર કેન્દ્રિત કરી શકશે.
ખાનગી સ્પેસ ક્ષેત્ર માટે સરકારી સુધારાઓ
- ઇન્ડિયન સ્પેસ પોલિસી 2023 એ ખાનગી કંપનીઓને રોકેટ બનાવવા, સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા અને સ્પેસ સેવાઓ આપવાની સંપૂર્ણ છૂટ આપી છે.
- સરકારે NSIL ને ISRO ની વ્યાપારી પાંખ બનાવી છે, જેણે જુલાઈ 2026 સુધીમાં 141 ઉપગ્રહો લોન્ચ કર્યા છે.
- IN-SPACe એક સ્વતંત્ર રેગ્યુલેટર તરીકે કામ કરે છે, જે ખાનગી કંપનીઓને ISRO ની લેબ અને ટેસ્ટિંગ સુવિધાઓ વાપરવા આપે છે.
- IN-SPACe સીડ ફંડ સ્કીમ હેઠળ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સને રૂપિયા 1 કરોડ સુધીની ગ્રાન્ટ આપવામાં આવે છે.
- સરકારે રૂપિયા 1,000 કરોડ નું વેન્ચર કેપિટલ ફંડ અને રૂપિયા 500 કરોડ નું ટેકનોલોજી એડોપ્શન ફંડ બનાવ્યું છે, જે પ્રોજેક્ટ દીઠ રૂપિયા 25 કરોડ સુધીની મદદ કરે છે.
- FDI નીતિ સરળ બનાવીને સેટેલાઇટ ઉત્પાદનમાં 74% ઓટોમેટિક FDI, રોકેટ ઉત્પાદનમાં 49% અને ભાગો બનાવવામાં 100% FDI મંજૂર કરાયું છે.
સ્પેસ ક્ષેત્રની પ્રગતિના મુખ્ય તબક્કા
- ભારતમાં સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા 2014 માં માત્ર 1 હતી, જે વધીને 2026 માં 400 થી વધુ થઈ ગઈ છે.
- ભારતનું સ્પેસ અર્થતંત્ર હાલના 8.4 અબજ ડોલર થી વધીને 2030 સુધીમાં 40 થી 45 અબજ ડોલર અને 2040 સુધીમાં 100 અબજ ડોલર પહોંચવાનો અંદાજ છે.
- NSIL એ 2022 માં LVM3 રોકેટ દ્વારા 36 વનવેબ સેટેલાઇટ લોન્ચ કરીને પહેલું મોટું વ્યાપારી મિશન પૂરું કર્યું.
- સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે 2022 માં વિક્રમ-S રોકેટનું સફળ સબઓર્બિટલ ટેસ્ટિંગ કર્યું હતું.
- અગ્નિકુલ કોસ્મોસે 2024 માં પોતાના ખાનગી પેડ ધનુષ પરથી આખા 3D-પ્રિન્ટેડ એન્જિન વાળા રોકેટનું લોન્ચિંગ કર્યું.
- IN-SPACe એ ખેતી અને પર્યાવરણની દેખરેખ માટે પિક્સેલ કંપનીના સેટેલાઇટ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી છે.
- વર્ષ 2026 માં SSLV રોકેટની ટેકનોલોજી HAL ને ટ્રાન્સફર કરાઈ અને બેલાટ્રિક્સ એરોસ્પેસે DRDO ના સહયોગથી ઇકો-ફ્રેન્ડલી ગ્રીન પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ બનાવી.
પડકારો
- ભારતની બધી ખાનગી કંપનીઓ લોન્ચિંગ માટે માત્ર શ્રીહરિકોટા સ્પેસ સેન્ટર પર નિર્ભર છે, જેનાથી કામગીરી ધીમી પડે છે.
- ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ એક જ વાર વપરાતા રોકેટ બનાવે છે, જ્યારે SpaceX જેવી વિદેશી કંપનીઓ ફરી વાપરી શકાય તેવા રોકેટથી ખર્ચો ખૂબ ઘટાડી દે છે.
- હજુ સુધી સ્પેસ એક્ટિવિટીઝ એક્ટ ન બનવાના કારણે વીમો, બૌદ્ધિક સંપદા અને જવાબદારી અંગે સ્પષ્ટ કાયદાકીય માળખું નથી.
- ભારતીય કંપનીઓને સરકાર તરફથી ખરીદીની કોઈ ગેરંટી મળતી નથી, જેથી સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે લાંબો સમય ટકી રહેવું અઘરું બને છે.
- અંતરિક્ષમાં સ્લોટ અને રેડિયો ફ્રિક્વન્સી મેળવવા માટે ITU માં ચીન અને અન્ય ગ્લોબલ કંપનીઓ સામે મોટી સ્પર્ધા છે.
- સ્પેસ-ગ્રેડ સેમિકન્ડક્ટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ભાગો માટે હજુ પણ વિદેશી આયાત પર નિર્ભર રહેવું પડે છે.
- અવકાશમાં સેટેલાઇટ વધવાની સાથે કચરો (સ્પેસ ડેબ્રિસ) અને સાયબર સુરક્ષાના ખતરાઓ પણ વધી રહ્યા છે.
આગળનો માર્ગ
- સંસદે તાત્કાલિક સ્પેસ એક્ટિવિટીઝ એક્ટ પસાર કરવો જોઈએ, જેથી 1972 લાયબિલિટી કન્વેન્શન હેઠળ સ્પષ્ટ નીતિઓ બની શકે.
- ટેલિકોમ ક્ષેત્રના TDSAT ની જેમ સ્પેસ વિવાદો અને ફ્રિક્વન્સીના પ્રશ્નો ઉકેલવા માટે અલગ ટ્રિબ્યુનલ બનાવવી જોઈએ.
- સરકારે NASA ના COTS મોડેલ ની જેમ ખાનગી કંપનીઓ પાસેથી સેવાઓ ખરીદવા માટે લાંબા ગાળાના કોન્ટ્રાક્ટ આપવા જોઈએ.
- iDEX હેઠળની ADITI યોજના જેવા માધ્યમોથી સંરક્ષણ અને સ્પેસ ક્ષેત્રના સ્ટાર્ટઅપ્સને સીધું ફંડ આપવું જોઈએ.
- સ્પેસ-ગ્રેડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સ્પેશિયલ મટીરિયલ ભારતમાં જ બનાવવા માટે PLI સ્કીમ લાવવી જોઈએ.
- કુલાશેખરાપટ્ટિનમ સ્પેસપોર્ટ નું કામ ઝડપી બનાવવું જોઈએ અને રાજ્યોમાં સ્પેસ મેન્યુફેક્ચરિંગ પાર્ક સ્થાપવા જોઈએ.
- ભારતે રોકેટનો ખર્ચ ઘટાડવા RLV અને NGLV જેવા પુનઃઉપયોગી રોકેટ બનાવવા પર ભાર મુકવો જોઈએ.
- ભારતે US-India iCET અને આર્ટેમિસ એકોર્ડ્સ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય કરારોનો લાભ લઈને ગ્લોબલ માર્કેટમાં જગ્યા બનાવવી જોઈએ.