વિક્રમ-1 રોકેટ લોન્ચ: ભારતની ખાનગી સ્પેસ ક્રાંતિ
#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #સ્પેસ #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે** **મિશન આગમન** હેઠળ ભારતનું પહેલું ખાનગી ઓર્બિટલ રોકેટ **વિક્રમ-1** સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કર્યું છે.
- આ રોકેટે **450 કિમી** ની ઊંચાઈ પર **લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO)** માં અનેક ઉપગ્રહોને તેમની નક્કી કરેલી ભ્રમણકક્ષામાં મુક્યા છે.
- આ સફળતા સાથે ભારત **અમેરિકા** અને **ચીન** પછી ખાનગી કંપની દ્વારા સફળ ઓર્બિટલ રોકેટ લોન્ચ કરનારો દુનિયાનો માત્ર **ત્રીજો દેશ** બન્યો છે.
વિક્રમ-1 અને મિશન આગમનની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- **હૈદરાબાદ** સ્થિત સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ **સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે** **ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ** ની યાદમાં **વિક્રમ-1** રોકેટ તૈયાર કર્યું છે.
- આ રોકેટ **300 થી 480 કિલોગ્રામા** સુધીના ઉપગ્રહોને **લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO)** માં સફળતાપૂર્વક પહોંચાડી શકે છે.
- **વિક્રમ-1** માં ખાસ **ઓલ-કાર્બન કમ્પોઝિટ મટીરિયલ** નો ઉપયોગ થયો છે, જેનાથી રોકેટનું વજન ઘણું ઘટે છે અને કામગીરી સુધરે છે.
- રોકેટના ઉપરના ભાગમાં **3D-પ્રિન્ટેડ** પ્રવાહી બળતણવાળું **રામન એન્જિન** અને નીચલા તબક્કામાં **કલામ સિરીઝ** ના સોલિડ બૂસ્ટર એન્જિન વપરાયા છે.
- **મિશન આગમન** હેઠળ **SCOPE**, **SOLARAS S3**, **DCUBED** અને કચરો હટાવતું **Embrace** રોબોટિક પેલોડ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યા.
- આ મિશનમાં **કોસ્મિક બ્લૂમ** આર્ટવર્ક અને **18-કેરેટ સોનાનું માઇક્રો-રોકેટ** પણ મોકલાયું, જેમાં **સી.વી. રામન**, **વિક્રમ સારાભાઈ** અને **એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ** ની સૂક્ષ્મ મૂર્તિઓ કોતરેલી છે.
વિક્રમ-1 ના લોન્ચનું મહત્વ
- આ મિશનની સફળતાથી સરકારે **2020** માં ખાનગી ક્ષેત્ર માટે શરૂ કરેલા સ્પેસ સુધારાઓ સાચા પુરવાર થયા છે.
- આ લોન્ચિંગથી **IN-SPACe** ની કામગીરી અને **ઇન્ડિયન સ્પેસ પોલિસી 2023** ની દિશાનિર્દેશોની ક્ષમતા સાબિત થઈ છે.
- આ સિદ્ધિથી ભારત માત્ર **ISRO** પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ખાનગી અને સરકારી ભાગીદારીવાળું સ્પેસ હબ બની રહ્યું છે.
- ખાનગી કંપનીઓ નાના રોકેટ સંભાળશે, જેથી **ISRO** પોતાનું ધ્યાન **ગગનયાન** અને ઊંડા અવકાશના સંશોધનો પર કેન્દ્રિત કરી શકશે.
ખાનગી સ્પેસ ક્ષેત્ર માટે સરકારી સુધારાઓ
- **ઇન્ડિયન સ્પેસ પોલિસી 2023** એ ખાનગી કંપનીઓને રોકેટ બનાવવા, સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા અને સ્પેસ સેવાઓ આપવાની સંપૂર્ણ છૂટ આપી છે.
- સરકારે **NSIL** ને **ISRO** ની વ્યાપારી પાંખ બનાવી છે, જેણે **જુલાઈ 2026** સુધીમાં **141 ઉપગ્રહો** લોન્ચ કર્યા છે.
- **IN-SPACe** એક સ્વતંત્ર રેગ્યુલેટર તરીકે કામ કરે છે, જે ખાનગી કંપનીઓને **ISRO** ની લેબ અને ટેસ્ટિંગ સુવિધાઓ વાપરવા આપે છે.
- **IN-SPACe સીડ ફંડ સ્કીમ** હેઠળ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સને **રૂપિયા 1 કરોડ** સુધીની ગ્રાન્ટ આપવામાં આવે છે.
- સરકારે **રૂપિયા 1,000 કરોડ** નું વેન્ચર કેપિટલ ફંડ અને **રૂપિયા 500 કરોડ** નું ટેકનોલોજી એડોપ્શન ફંડ બનાવ્યું છે, જે પ્રોજેક્ટ દીઠ **રૂપિયા 25 કરોડ** સુધીની મદદ કરે છે.
- FDI નીતિ સરળ બનાવીને સેટેલાઇટ ઉત્પાદનમાં **74% ઓટોમેટિક FDI**, રોકેટ ઉત્પાદનમાં **49%** અને ભાગો બનાવવામાં **100% FDI** મંજૂર કરાયું છે.
સ્પેસ ક્ષેત્રની પ્રગતિના મુખ્ય તબક્કા
- ભારતમાં સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા **2014 માં માત્ર 1** હતી, જે વધીને **2026 માં 400 થી વધુ** થઈ ગઈ છે.
- ભારતનું સ્પેસ અર્થતંત્ર હાલના **8.4 અબજ ડોલર** થી વધીને **2030 સુધીમાં 40 થી 45 અબજ ડોલર** અને **2040 સુધીમાં 100 અબજ ડોલર** પહોંચવાનો અંદાજ છે.
- **NSIL** એ **2022** માં **LVM3** રોકેટ દ્વારા **36 વનવેબ સેટેલાઇટ** લોન્ચ કરીને પહેલું મોટું વ્યાપારી મિશન પૂરું કર્યું.
- **સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે** **2022** માં **વિક્રમ-S** રોકેટનું સફળ સબઓર્બિટલ ટેસ્ટિંગ કર્યું હતું.
- **અગ્નિકુલ કોસ્મોસે** **2024** માં પોતાના ખાનગી પેડ **ધનુષ** પરથી આખા **3D-પ્રિન્ટેડ એન્જિન** વાળા રોકેટનું લોન્ચિંગ કર્યું.
- **IN-SPACe** એ ખેતી અને પર્યાવરણની દેખરેખ માટે **પિક્સેલ** કંપનીના સેટેલાઇટ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી છે.
- વર્ષ **2026** માં **SSLV** રોકેટની ટેકનોલોજી **HAL** ને ટ્રાન્સફર કરાઈ અને **બેલાટ્રિક્સ એરોસ્પેસે** **DRDO** ના સહયોગથી ઇકો-ફ્રેન્ડલી ગ્રીન પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ બનાવી.
પડકારો
- ભારતની બધી ખાનગી કંપનીઓ લોન્ચિંગ માટે માત્ર **શ્રીહરિકોટા સ્પેસ સેન્ટર** પર નિર્ભર છે, જેનાથી કામગીરી ધીમી પડે છે.
- ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ એક જ વાર વપરાતા રોકેટ બનાવે છે, જ્યારે **SpaceX** જેવી વિદેશી કંપનીઓ ફરી વાપરી શકાય તેવા રોકેટથી ખર્ચો ખૂબ ઘટાડી દે છે.
- હજુ સુધી **સ્પેસ એક્ટિવિટીઝ એક્ટ** ન બનવાના કારણે વીમો, બૌદ્ધિક સંપદા અને જવાબદારી અંગે સ્પષ્ટ કાયદાકીય માળખું નથી.
- ભારતીય કંપનીઓને સરકાર તરફથી ખરીદીની કોઈ ગેરંટી મળતી નથી, જેથી સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે લાંબો સમય ટકી રહેવું અઘરું બને છે.
- અંતરિક્ષમાં સ્લોટ અને રેડિયો ફ્રિક્વન્સી મેળવવા માટે **ITU** માં ચીન અને અન્ય ગ્લોબલ કંપનીઓ સામે મોટી સ્પર્ધા છે.
- સ્પેસ-ગ્રેડ સેમિકન્ડક્ટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ભાગો માટે હજુ પણ વિદેશી આયાત પર નિર્ભર રહેવું પડે છે.
- અવકાશમાં સેટેલાઇટ વધવાની સાથે કચરો (સ્પેસ ડેબ્રિસ) અને સાયબર સુરક્ષાના ખતરાઓ પણ વધી રહ્યા છે.
આગળનો માર્ગ
- સંસદે તાત્કાલિક **સ્પેસ એક્ટિવિટીઝ એક્ટ** પસાર કરવો જોઈએ, જેથી **1972 લાયબિલિટી કન્વેન્શન** હેઠળ સ્પષ્ટ નીતિઓ બની શકે.
- ટેલિકોમ ક્ષેત્રના **TDSAT** ની જેમ સ્પેસ વિવાદો અને ફ્રિક્વન્સીના પ્રશ્નો ઉકેલવા માટે અલગ ટ્રિબ્યુનલ બનાવવી જોઈએ.
- સરકારે **NASA ના COTS મોડેલ** ની જેમ ખાનગી કંપનીઓ પાસેથી સેવાઓ ખરીદવા માટે લાંબા ગાળાના કોન્ટ્રાક્ટ આપવા જોઈએ.
- **iDEX** હેઠળની **ADITI** યોજના જેવા માધ્યમોથી સંરક્ષણ અને સ્પેસ ક્ષેત્રના સ્ટાર્ટઅપ્સને સીધું ફંડ આપવું જોઈએ.
- સ્પેસ-ગ્રેડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સ્પેશિયલ મટીરિયલ ભારતમાં જ બનાવવા માટે **PLI સ્કીમ** લાવવી જોઈએ.
- **કુલાશેખરાપટ્ટિનમ સ્પેસપોર્ટ** નું કામ ઝડપી બનાવવું જોઈએ અને રાજ્યોમાં **સ્પેસ મેન્યુફેક્ચરિંગ પાર્ક** સ્થાપવા જોઈએ.
- ભારતે રોકેટનો ખર્ચ ઘટાડવા **RLV** અને **NGLV** જેવા પુનઃઉપયોગી રોકેટ બનાવવા પર ભાર મુકવો જોઈએ.
- ભારતે **US-India iCET** અને **આર્ટેમિસ એકોર્ડ્સ** જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય કરારોનો લાભ લઈને ગ્લોબલ માર્કેટમાં જગ્યા બનાવવી જોઈએ.