કોલસા ગેસિફિકેશન યોજના: કોલસા અને લિગ્નાઈટ પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન

#GS-2 #GS-3 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #અર્થતંત્ર #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #પર્યાવરણ #ટકેઉ વિકાસ #કોલસા ગેસિફિકેશન યોજના

મુખ્ય મુદ્દા

સરકારે 2030 સુધીમાં 75 મિલિયન ટન કોલસા અને લિગ્નાઈટને ગેસમાં ફેરવવા માટે રૂ. 37,500 કરોડ ના બજેટની ફાળવણી કરી છે.
આ યોજનામાં મશીનરી ખર્ચના 20% સુધીની સહાય 4 હપ્તામાં અપાય છે, જેમાં એક પ્રોજેક્ટ માટે મહત્તમ સીમા રૂ. 5,000 કરોડ છે.
ભારત પોતાના 401 બિલિયન ટન કોલસા અને 47 બિલિયન ટન લિગ્નાઈટ ભંડારનો ઉપયોગ કરીને આયાતી એલએનજી અને યુરિયા પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે.
ગેસિફિકેશન દરમિયાન થતા પ્રદૂષણને રોકવા માટે કાર્બન કેપ્ચર, યુટિલાઈઝેશન એન્ડ સ્ટોરેજ (CCUS) ટેકનોલોજી અપનાવવી જરૂરી છે.

સરફેસ કોલસા અને લિગ્નાઈટ ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ્સ માટેની કોલસા ગેસિફિકેશન યોજના માં ખાનગી અને સરકારી બંને ક્ષેત્રનો ખાસ ઉત્સાહ જોવા મળ્યો નથી, જેથી મોટા પાયાના પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવવા આર્થિક રીતે કેટલા ફાયદાકારક રહેશે તે અંગે ચિંતા ઊભી થઈ છે.

કોલસા ગેસિફિકેશન એ એવી તકનીક છે જેમાં કોલસા અથવા લિગ્નાઈટને સિન્થેટિક ગેસ (સિનગેસ) માં બદલવામાં આવે છે, જેમાં મુખ્યત્વે કાર્બન મોનોક્સાઈડ અને હાઇડ્રોજન વાયુ હોય છે.
આ સિન્થેટિક ગેસનો ઉપયોગ મિથેનોલ, હાઇડ્રોજન, એમોનિયા, રસાયણો અને ખાતર બનાવવામાં કચા માલ તરીકે થાય છે.

સરકારે સિન્થેટિક ગેસ અને તેનાથી બનતી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન વધારવા માટે રૂ. 37,500 કરોડ ની નાણાકીય સહાય આપવાનું નક્કી કર્યું છે.
આ યોજના દ્વારા 2030 સુધીમાં 75 મિલિયન ટન કોલસા અને લિગ્નાઈટનું ગેસિફિકેશન કરવાનો ધ્યેય છે, જે દેશના કુલ 100 મિલિયન ટન ના લક્ષ્યાંકને પૂરું કરવામાં મદદ કરશે.

આ યોજના નેશનલ કોલ ગેસિફિકેશન મિશન (2021) અને જાન્યુઆરી 2024 માં મંજૂર કરાયેલી રૂ. 8,500 કરોડ ની યોજનાને આગળ ધપાવે છે.
હાલમાં આ અગાઉની યોજના હેઠળ રૂ. 6,233 કરોડ ના ખર્ચે 8 જેટલા કોલસા ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ ચાલુ છે.

સરકાર પ્લાન્ટ અને મશીનરીના ખર્ચના 20% સુધીની નાણાકીય મદદ આપે છે, જે કામની પ્રગતિ જોઈને 4 અલગ-અલગ હપ્તામાં ચૂકવવામાં આવે છે.
કોઈ એક પ્રોજેક્ટ માટે મહત્તમ સહાય રૂ. 5,000 કરોડ અને કોઈ એક ઉત્પાદન માટે રૂ. 9,000 કરોડ નક્કી કરાઈ છે, જેમાં સિન્થેટિક નેચરલ ગેસ અને યુરિયાનો સમાવેશ થતો નથી.
આ ઉપરાંત કોઈ એક મોટો ઉદ્યોગ સમૂહ કે કંપની તેના બધા પ્રોજેક્ટ્સ મળીને વધુમાં વધુ રૂ. 12,000 કરોડ સુધીની જ સહાય મેળવી શકે છે.

આ યોજનામાં કંપનીઓને કોઈ એક ચોક્કસ ટેકનોલોજી વાપરવાનો આગ્રહ રખાતો નથી, પરંતુ વિદેશી કન્ટ્રેક્ટરો પર આધાર ઘટાડવા માટે દેશી સ્વદેશી ટેકનોલોજી વાપરવા પ્રોત્સાહિત કરાય છે.

આ પ્રક્રિયાથી ભારત પોતાના દેશી કોલસાનો સારો ઉપયોગ કરી શકશે અને બહારના દેશોમાંથી મંગાવાતા એલએનજી, યુરિયા, એમોનિયા અને મિથેનોલ ની આયાત ઘટાડી શકશે.
દેશમાં જ આ ગેસનું ઉત્પાદન વધવાથી વૈશ્વિક સ્તરે બળતણના પુરવઠામાં આવતી મુશ્કેલીઓ સામે ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે.

ભારત પાસે કોલસાનો ખૂબ મોટો ભંડાર છે, જેમાં લગભગ 401 બિલિયન ટન કોલસો અને 47 બિલિયન ટન લિગ્નાઈટનો અનામત જથ્થો ઉપલબ્ધ છે.

કોલસો સીધો બાળવા કરતા ગેસિફિકેશનથી ઓછું પ્રદૂષણ થાય છે, છતાં પણ આ પ્રક્રિયામાં કાર્બન ઉત્સર્જન તો થાય જ છે અને કુદરતી સંસાધનો વપરાય છે.
પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચતું અટકાવવા માટે કાર્બન કેપ્ચર, યુટિલાઈઝેશન એન્ડ સ્ટોરેજ (CCUS) જેવી આધુનિક તકનીકો અપનાવવી ખૂબ જરૂરી છે.