જલ સંચય જન ભાગીદારી: જન ભાગીદારી દ્વારા જળ સંરક્ષણની નવી દિશા
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #સુશાસન #રાષ્ટ્રીય #GS-3 #પર્યાવરણ #સંરક્ષણ #હવામાન પરિવર્તન
મુખ્ય મુદ્દા
- ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જમાં જન ભાગીદારી વધારવા માટે 6 સપ્ટેમ્બર 2024 ના રોજ જલ સંચય જન ભાગીદારી (JSJB) ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.
- આ અભિયાન 3Cs માળખા (કમ્યુનિટી, કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી, અને કોસ્ટ) પર આધારિત છે, જેના હેઠળ 3 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં 1.58 કરોડથી વધુ કૃત્રિમ ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ રચનાઓ બનાવાઈ છે.
- જૂન 2026 માં, આ યોજનાને જલ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેન સાથે જોડીને જલ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેન (JSJB: CTR) બનાવવામાં આવ્યું.
- સપ્ટેમ્બર 2026 ના જલ શક્તિ મંત્રાલયના સંમેલન માં સહકારી સંઘવાદ અને જલ જીવન મિશન 2.0 હેઠળ પીવાના પાણીના સ્ત્રોતોની ટકાઉપણા પર ખાસ ભાર મૂકાયો હતો.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતની જળ સંરક્ષણ વ્યૂહરચનામાં જલ સંચય જન ભાગીદારી (JSJB) એક મહત્વપૂર્ણ અભિયાન બની ગયું છે.
- આ યોજના ભારતીય પરંપરાગત જળ વ્યવસ્થાપન જેવા કે વાવ, તળાવ, જોહડ અને સ્થાનિક સિંચાઈ રચનાઓ પર આધારિત છે.
જલ સંચય જન ભાગીદારી અંગેના મુખ્ય તથ્યો
- પાણી બચાવવાના કામમાં સામાન્ય લોકોની ભાગીદારી વધારવા માટે સરકારે 6 સપ્ટેમ્બર 2024 ના રોજ જલ સંચય જન ભાગીદારી (JSJB) ની શરૂઆત કરી હતી.
- આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ ઓછા ખર્ચે ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ કરવું, પાણીનો સંગ્રહ કરવો, બંધ પડેલા બોરવેલ ફરી ચાલુ કરવા અને વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય સ્થાનિક ઉપાયો અપનાવવાનો છે.
- આ કામગીરી 3Cs માળખા એટલે કે કમ્યુનિટી (સમાજ), કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR), અને કોસ્ટ (ઓછો ખર્ચ) ના સિદ્ધાંત પર ચાલે છે.
- JSJB 1.0 હેઠળ મે 2025 સુધીમાં દેશભરમાં 27 લાખથી વધુ જળ સંરક્ષણ માળખા બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેથી વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ વધારી શકાય.
- આ યોજનાને વધુ મોટી બનાવવા માટે જૂન 2025 માં JSJB 2.0 શરૂ કરાયું, જેનાથી મે 2026 સુધીમાં 1.5 કરોડથી વધુ રિચાર્જ રચનાઓ તૈયાર થઈ ગઈ.
- 3 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીના તાજેતરના આંકડા મુજબ દેશમાં 1.58 કરોડથી વધુ કૃત્રિમ ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ સંરચનાઓ બની ચૂકી છે.
- જૂન 2026 માં આ યોજનાને જલ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેન (JSA: CTR) સાથે જોડીને નવું નામ જલ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેન (JSJB: CTR) આપવામાં આવ્યું.
જલ શક્તિ વિભાગીય શિખર સંમેલન
- 1-2 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ જલ શક્તિ મંત્રાલયનું વિભાગીય સંમેલન યોજાયું હતું, જેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે વધુ સારા સંકલન પર ભાર મુકાયો.
- આ સંમેલનમાં JSJB: કેચ ધ રેન, પાણીના માળખાકીય વિકાસ, પીવાના પાણીના સ્ત્રોતોની સુરક્ષા અને જલ જીવન મિશન 2.0 હેઠળ ગ્રામીણ જળ પુરવઠા સમીક્ષા કરાઈ.
- પાણી પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા માટે જલ ઉત્સવ, તાલીમ કાર્યક્રમો, રાજ્યો વચ્ચે જ્ઞાનની આપ-લે, શાળા-કોલેજોની ભાગીદારી અને ડેટા વ્યવસ્થાપન સુધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
આગળનો માર્ગ
- જલ સંચય જન ભાગીદારી અભિયાન દર્શાવે છે કે જળ સંચાલન હવે ફક્ત સરકારનું કામ નથી રહ્યું, પણ તેમાં લોકો પોતે જવાબદારી લેતા થયા છે.
- જૂની પરંપરાગત સમજણ અને આધુનિક વિજ્ઞાનનો યોગ્ય મેળ બેસાડીને ગામડાઓને હવામાન પરિવર્તન સામે વધુ મજબૂત બનાવી શકાય છે.
- પાણીની સુરક્ષા માત્ર નવા માળખા બનાવવાથી નહીં આવે, પણ દરેક નાગરિકે પાણીનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવાની ટેવ પાડવી પડશે.