ભારતમાં શહેરી પૂર: મુખ્ય કારણો, અસરો અને નિવારણના ઉપાયો

ભારતમાં શહેરી પૂર: મુખ્ય કારણો, અસરો અને નિવારણના ઉપાયો

#GS-3 #પર્યાવરણ #આબોહવા પરિવર્તન #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #આપત્તિ વ્યવસ્થાપન #આપત્તિ સજ્જતા #ગુડ ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #GS-2 #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • ભારતના શહેરોમાં અનિયંત્રિત શહેરીકરણ, આબોહવા પરિવર્તન અને નબળા સ્થાનિક વહીવટના કારણે દર વર્ષે ચોમાસામાં પૂરની સ્થિતિ સર્જાય છે.
  • હવામાનની આગાહી અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સુધર્યા છે, છતાં ખોટું આયોજન અને કુદરતી ડ્રેનેજ સિસ્ટમનો નાશ પૂરની ગંભીરતા વધારે છે.
  • આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે આપણે પૂર આવ્યા પછી રાહતકાર્ય કરવાને બદલે પહેલેથી જ પૂર જોખમ વ્યવસ્થાપન તરફ વળવું પડશે.

ભારતમાં શહેરી પૂરના મુખ્ય કારણો

  • ભારતના શહેરો પૂરના જોખમોને ધ્યાનમાં લીધા વગર ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. પરિણામે નદીકાંઠાના વિસ્તારો, તળાવો અને કુદરતી પાણીના વહેણ પર બાંધકામો થઈ ગયા છે. **World Bank** અનુસાર, પૂરની શક્યતાવાળા વિસ્તારોમાં સૌથી ઝડપથી શહેરીકરણ થઈ રહ્યું હોય તેવા દેશોમાં ભારત આગળ છે.
  • તળાવો, ખાબોચિયા અને જળપ્લાવિત વિસ્તારો (વેટલેન્ડ્સ) પર કબ્જો થવાથી વરસાદી પાણીને સોષી લેતા કુદરતી સ્ત્રોતો નાશ પામ્યા છે. દાખલા તરીકે, **Bengaluru** માં તળાવોની સાંકળ તૂટી જવાથી હવે સામાન્ય વરસાદમાં પણ પાણી ભરાઈ જાય છે.
  • મોટાભાગના શહેરોમાં દાયકાઓ જૂની ડ્રેનેજ લાઈનો છે, જે આજના સમયના ભારે વરસાદને સહન કરી શકતી નથી. હાલમાં જ **Bombay High Court** એ **Brihanmumbai Municipal Corporation (BMC)** ને ખુલ્લા ગટરના ઢાંકણા બંધ કરવા આદેશ આપ્યો હતો, જે સ્થાનિક તંત્રની નિષ્કાળજી દર્શાવે છે.
  • આબોહવા પરિવર્તનના કારણે હવે ટૂંકા સમયમાં ખૂબ જ ભારે વરસાદ પડે છે, જેનાથી ગટરો થોડા જ કલાકમાં ઉભરાઈ જાય છે. **India Meteorological Department (IMD)** નો ડેટા દર્શાવે છે કે ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં આકસ્મિક અને અતિભારે વરસાદની ઘટનાઓ વધી છે.
  • રસ્તા, પાર્કિંગ અને મકાનોના કોંક્રિટીકરણના કારણે જમીનમાં પાણી ઉતરવાનું બંધ થઈ ગયું છે. આથી થોડો વરસાદ પડે તો પણ રોડ પર પાણી ફરી વળે છે અને જળબંબાકારની સ્થિતિ સર્જાય છે.
  • મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો પાસે પૂર અટકાવવા માટે જરૂરી નાણાં, ટેકનિકલ જ્ઞાન અને પૂરતા સંસાધનો નથી. **15th Finance Commission** એ શહેરી તંત્રને વધુ ભંડોળ આપવા અને તેમની ક્ષમતા સુધારવા ભલામણ કરી હતી.
  • કચરાનો યોગ્ય નિકાલ ન થવાથી ગટરો અને વરસાદી નાળાઓ પ્લાસ્ટિકથી પુરાઈ જાય છે. મુંબઈ, દિલ્હી અને ચેન્નાઈ જેવા શહેરોમાં ગટરો પુરાઈ જવાને કારણે દર ચોમાસામાં રોડ પર પાણી ભરાય છે.
  • વરસાદની સામાન્ય આગાહી મળે છે, પરંતુ કયા વિસ્તારમાં કેટલું પાણી ભરાશે તેની ચોક્કસ માહિતી સ્થાનિક તંત્ર પાસે હોતી નથી. આના લીધે સમયસર લોકોને ચેતવી શકાતા નથી અને નુકસાન વધી જાય છે.

વારંવાર આવતા શહેરી પૂરના પરિણામો

  • પૂરના કારણે ડૂબી જવાથી, વીજળીનો કરંટ લાગવાથી અને મકાનો ધરાશાયી થવાથી લોકો જીવ ગુમાવે છે. વર્ષ **2024** માં દિલ્હીના **Old Rajinder Nagar flooding incident (2024)** ની ઘટનાએ શહેરી સુરક્ષાની પોલ ખોલી નાખી હતી.
  • રસ્તા અને રેલવે લાઈનો પાણીમાં ગરકાવ થવાથી વેપાર-ધંધા અને પરિવહન ઠપ થઈ જાય છે. ચોમાસામાં મુંબઈની લોકલ ટ્રેનો બંધ પડી જવાથી કરોડો રૂપિયાનું આર્થિક નુકસાન થાય છે.
  • ભરાયેલા પાણીમાં મચ્છરોનો ઉપદ્રવ વધે છે અને પીવાનું પાણી દૂષિત થાય છે. આના કારણે પૂર પછી **dengue**, **malaria**, **leptospirosis** અને **gastroenteritis** જેવા રોગચાળા ઝડપથી ફેલાય છે.
  • પૂરનું પાણી રસ્તા, પુલ અને જમીન અંદરની વીજળી-ટેલિફોન લાઈનોને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. **NDMA Urban Flood Guidelines (2010)** અનુસાર સરકારી અસ્કયામતોનું નુકસાન એ શહેરો માટે મોટો આર્થિક બોજ છે.

શહેરી પૂર અટકાવવા માટે જરૂરી માળખું

  • શહેરોના વિકાસ માટેના માસ્ટર પ્લાનમાં જ પૂર નિયંત્રણના નિયમોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. **NDMA Guidelines on Urban Flooding (2010)** માં પણ દરેક શહેર માટે અલગ પૂર વ્યવસ્થાપન પ્લાન બનાવવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.
  • તળાવો અને કુદરતી નાળાઓને ખાલી જમીન ગણવાને બદલે શહેરની સંપત્તિ ગણીને તેનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. જેમ કે હૈદરાબાદમાં તળાવોને સાફ કરવા માટે **Lake Rejuvenation Programme** શરુ કરાયો છે.
  • શહેરોમાં કોંક્રિટના બદલે એવી જમીન બનાવવી જોઈએ જે પાણી સોષી શકે, જેને 'સ્પોન્જ સિટી' કહેવાય છે. ચીનનો **Sponge City Programme** આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જ્યાં ગ્રીન પ્લાનિંગથી પૂરનું જોખમ ઘટાડવામાં આવ્યું છે.
  • જૂના આંકડાના બદલે ભવિષ્યના વરસાદને ધ્યાનમાં રાખીને ગટરોની સાઇઝ મોટી કરવી જોઈએ. **Central Public Health and Environmental Engineering Organisation (CPHEEO)** અનુસાર વધતી વસ્તી પ્રમાણે ડ્રેનેજ સિસ્ટમ અપડેટ કરવી જરૂરી છે.
  • સ્થાનિક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને વધુ નાણાકીય સત્તા અને ટેકનિકલ તાલીમ આપવી જોઈએ. **15th Finance Commission** એ પણ કામગીરી આધારિત ગ્રાન્ટ આપવાની ભલામણ કરી છે.
  • પૂરની ચોક્કસ આગાહી માટે AI, GIS મેપિંગ અને સેન્સર જેવી આધુનિક ટેકનોલોજી વાપરવી જોઈએ. IMD ની **Mausam App** અને **Common Alerting Protocol (CAP)** સિસ્ટમ દ્વારા લોકોને ઝડપથી એલર્ટ મોકલી શકાય છે.
  • નદીના પટ અને તળાવની જમીન પર કોઈ પણ બાંધકામ કરવા પર કડક પ્રતિબંધ હોવો જોઈએ. **Master Plan for Delhi 2041** માં પાણીના સ્ત્રોતોને જાળવી રાખીને જ વિકાસ કરવાનું નક્કી કરાયું છે.
  • ગટરોમાં પ્લાસ્ટિક અટકે નહીં તે માટે કચરાનો યોગ્ય નિકાલ અને પ્રોસેસિંગ થવું જરૂરી છે. **Swachh Bharat Mission-Urban 2.0** હેઠળ શહેરોને કચરામુક્ત બનાવીને પૂરનું જોખમ ઘટાડવા પર ભાર મુકાયો છે.
  • રસ્તા અને પુલ બનાવતી વખતે ભવિષ્યના હવામાન અને પૂરના સ્તરને ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ. **IPCC Sixth Assessment Report (AR6)** માં ચેતવણી આપી છે કે આગામી સમયમાં શહેરોમાં અતિભારે વરસાદની ઘટનાઓ વધશે.
  • મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ટીમ અને હવામાન ખાતા વચ્ચે સારો તાલમેળ હોવો જોઈએ. **Chennai's Integrated Storm Water Drain Project** માં બધા વિભાગો સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે.

નિષ્કર્ષ

  • ભારતમાં શહેરી પૂર એ માત્ર કુદરતી આપત્તિ નથી, પરંતુ નબળા પ્લાનિંગ અને ખરાબ વહીવટનું પરિણામ છે.
  • કુદરતી ઉપાયો, આધુનિક ડ્રેનેજ, સાચી આગાહી અને મજબૂત સ્થાનિક તંત્રના ઉપયોગથી જ ભારતના શહેરોને પૂર સામે સુરક્ષિત બનાવી શકાશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

  • ભારતના શહેરોમાં વારંવાર પૂર કેમ આવે છે? અનિયંત્રિત બાંધકામો, તળાવો પર કબ્જો, જૂની ગટરો, પ્લાસ્ટિક કચરો અને આબોહવા પરિવર્તનના કારણે પડતો ભારે વરસાદ આનું મુખ્ય કારણ છે.
  • NDMA ની શહેરી પૂર અંગેની ગાઈડલાઈન્સ શું છે? વર્ષ 2010 માં જાહેર થયેલી આ માર્ગદર્શિકામાં પ્લાનિંગ સાથે વિકાસ કરવા, જળસ્ત્રોતો બચાવવા, નવી ડ્રેનેજ બનાવવા અને વિભાગો વચ્ચે સંકલન સાધવા સૂચન કરાયું છે.
  • સ્પોન્જ સિટી એટલે શું? સ્પોન્જ સિટી એટલે એવું શહેર જ્યાં વૃક્ષો, કાચા રસ્તા અને તળાવો વડે વરસાદનું પાણી જમીનમાં શોષાઈ જાય, જેથી રોડ પર પાણી ન ભરાય અને ભૂગર્ભ જળ વધે.