ભારતીય ખાનગી ક્ષેત્ર માટે DRDO ના મિસાઇલ ઉત્પાદનના દરવાજા ખુલ્યા
#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #સંરક્ષણ #GS-2 #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધા #સંરક્ષણ ઉત્પાદન
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતનું દેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન 2025-26 માં વધીને ₹1.78 લાખ કરોડ થયું છે, જેમાં ખાનગી કંપનીઓનો હિસ્સો 24% અને સરકારી કંપનીઓનો હિસ્સો 76% છે.
- ભારતે 80 થી વધુ દેશોમાં ₹38,424 કરોડ ની હથિયાર નિકાસ કરી છે, અને 2029-30 સુધીમાં ₹50,000 કરોડ નો લક્ષ્યાંક મૂક્યો છે.
- સંરક્ષણ મંત્રાલયે Akash, Astra, Pralay, Nag અને Rudram જેવી મિસાઇલો બનાવવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રને મંજૂરી આપી દીધી છે.
- ભારતીય ખાનગી સંરક્ષણ કંપનીઓને 8-11% ના ઊંચા દરે વ્યાજ ચૂકવવું પડે છે, જ્યારે વિદેશી કંપનીઓને 3-5% ના દરે જ લોન મળે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સંરક્ષણ મંત્રાલયે DRDO ની સામાન્ય મિસાઇલ બનાવવાની ટેકનોલોજી ભારતીય ખાનગી કંપનીઓને આપવાની મંજૂરી આપી દીધી છે.
- આ નિર્ણયમાં Akash, Astra, Pralay, Nag અને Rudram જેવી મિસાઇલો સામેલ છે, પણ અણુ બોમ્બવાળી મિસાઇલો ફક્ત સરકાર પાસે જ રહેશે.
- સરકારી કંપનીઓની એકહથ્થુ સત્તા પૂરી કરીને ઉત્પાદન વધારવા આ નિર્ણય લેવાયો છે, પણ આત્મનિર્ભર બનવા માટે ખાનગી કંપનીઓએ પણ સંશોધનમાં મોટું જોખમ લેવું પડશે.
પૃષ્ઠભૂમિ
- ભારતમાં દેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન 2014-15 ના ₹46,500 કરોડ થી વધીને 2025-26 માં ₹1.78 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયું છે.
- આ જ સમયગાળામાં ભારતની હથિયાર નિકાસ 80 થી વધુ દેશોમાં વધીને ₹38,424 કરોડ થઈ ગઈ છે.
- સરકારે 2029-30 સુધીમાં દેશમાં ₹3,00,000 કરોડ ના હથિયારો બનાવવા અને ₹50,000 કરોડ ની નિકાસ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.
- હાલમાં દેશના કુલ સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં ખાનગી કંપનીઓનો હિસ્સો માત્ર 24% છે, જ્યારે BDL જેવી સરકારી કંપનીઓ 76% ઉત્પાદન કરે છે.
આ પગલાંના મુખ્ય પાસાઓ
- યૂક્રેન અને મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધો દર્શાવે છે કે આધુનિક લડાઈમાં મિસાઇલો ઝડપથી વપરાઈ જાય છે, તેથી ખાનગી કારખાનાઓ હોવા જરૂરી છે.
- તેલંગાણામાં BDL જેવા એક જ સરકારી પ્લાન્ટ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ખાનગી ફેક્ટરીઓ હોય તો યુદ્ધ સમયે હુમલાનું જોખમ ઘટે છે.
- ખાનગી કંપનીઓ ઝડપથી કામ કરશે તો ભારતની આર્મી, નેવી અને એરફોર્સને સમયસર નવા હથિયારોનો સ્ટોક મળતો રહેશે.
- મોટી ખાનગી કંપનીઓ મિસાઇલ એસેમ્બલ કરશે ત્યારે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને નાના ભાગો બનાવતી સેંકડો નાના MSME ઉદ્યોગોને નવું કામ મળશે.
- યુદ્ધમાં સાબિત થયેલી Akash અને Astra જેવી મિસાઇલોની દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં મોટી માંગ છે, જે ખાનગી કંપનીઓ ઝડપથી વેચી શકશે.
- હરિફાઈ વધવાથી સેનાને સરકારી કંપનીઓ કરતા સસ્તા ભાવે મિસાઇલો મળી શકશે, જેથી સરકારી પૈસા બચશે.
- સામાન્ય મિસાઇલો બનાવવાનું કામ ખાનગી ક્ષેત્રને સોંપીને DRDO ના વૈજ્ઞાનિકો હાઇપરસોનિક અને ક્વોન્ટમ જેવી નવી ટેકનોલોજી પર ધ્યાન આપી શકશે.
- ખાનગી કંપનીઓ માટે DRDO ની લેબ અને ટેસ્ટિંગ ગ્રાઉન્ડ ખુલવાથી દેશી એરોસ્પેસ કંપનીઓ માટે કામ કરવું સરળ બનશે.
માળખાકીય મર્યાદાઓ અને પડકારો
- માત્ર ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરવાથી ખાનગી કંપનીઓ ફેક્ટરીના મજૂર જેવી બનશે, મૂળ ડિઝાઇન અને શોધ કરવાનો હક તેમની પાસે નહીં રહે.
- અમેરિકાની મોટી કંપનીઓની જેમ ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓ સૈન્ય સંશોધનમાં પોતાનું જોખમી મૂડીરોકાણ કરવા હજુ પણ ખચકાય છે.
- ભારતમાં Defence Acquisition Procedure (DAP) ની જટિલ પ્રક્રિયાના લીધે ઓર્ડર મળતા વર્ષો નીકળી જાય છે, જેથી ખાનગી રોકાણ અટવાઈ પડે છે.
- ભારતીય ખાનગી કંપનીઓએ 8-11% ના ઊંચા વ્યાજે લોન લેવી પડે છે, જ્યારે વિદેશી કંપનીઓને માત્ર 3-5% ના દરે જ પૈસા મળી જાય છે.
- સરકારી કંપનીઓને સરળતાથી સીધા ઓર્ડર અને સરકારી મદદ મળે છે, જેથી ખાનગી કંપનીઓને સમાન તક મળતી નથી.
આગળનો માર્ગ
- ટેકનોલોજી ખરીદવાને બદલે ખાનગી કંપનીઓ 30-50% પૈસા સંશોધનમાં રોકે અને નવી ડિઝાઇનમાં ભાગીદાર બને તેવો નિયમ બનાવવો જોઈએ.
- સંસદ દ્વારા એક કાયમી ફંડ બનાવવું જોઈએ જેથી ખાનગી કંપનીઓને લાંબા ગાળાના સરકારી ઓર્ડર મળવાની ખાતરી રહે.
- સંરક્ષણ સંશોધનમાં રોકાણ કરતી ખાનગી કંપનીઓને ટેક્સમાં 200% સુધીની મોટી રાહત આપવી જોઈએ.
- DTIS યોજના ઝડપી બનાવીને ખાનગી કંપનીઓને પોતાના હથિયારોનું સ્વતંત્ર પરીક્ષણ કરવાની છૂટ આપવી જોઈએ.
- iDEX અને TDF જેવી સરકારી યોજનાઓ માત્ર નાના સ્ટાર્ટઅપ્સ પુરતી સીમિત ન રાખતા મોટી મિસાઇલ સિસ્ટમ બનાવતી કંપનીઓ સુધી વિસ્તારવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- ખાનગી ક્ષેત્ર માટે મિસાઇલ ઉત્પાદન ખુલ્લું મૂકવાથી દેશમાં હથિયારો બનાવવાની ક્ષમતા ઝડપથી વધશે અને અછત દૂર થશે.
- સાચા અર્થમાં Aatmanirbhar Bharat બનવું હોય તો ખાનગી ઉદ્યોગોએ માત્ર એસેમ્બલી લાઇન બનવાને બદલે મૂળ સંશોધનમાં પોતાના પૈસા રોકવા પડશે.