ભારતના પ્રવાસન ક્ષેત્રની ક્ષમતા અને આર્થિક વિકાસ

ભારતના પ્રવાસન ક્ષેત્રની ક્ષમતા અને આર્થિક વિકાસ

#GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #રોજગારી #ટકાઉ વિકાસ #પર્યાવરણ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • ભારતનું પ્રવાસન અને હોસ્પિટાલિટી ક્ષેત્ર દેશના અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ ક્ષેત્ર દેશના કુલ GDP માં 5.22% નો ફાળો આપે છે અને 13.34% લોકોને રોજગારી આપે છે.
  • સરકારના Vision@2047 લક્ષ્યાંક મુજબ ભારત વર્ષ 2047 સુધીમાં 100 million (10 કરોડ) વિદેશી પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માંગે છે.
  • આ સપનું પૂરું કરવા માટે નિયમો સરળ બનાવવા પડશે, ટેક્સનું ભારણ ઘટાડવું પડશે અને નાના શહેરોમાં પાયાની સુવિધાઓ મજબૂત કરવી પડશે.

પ્રવાસન ક્ષેત્રની વર્તમાન સ્થિતિ અને ક્ષમતા

  • વર્ષ 2024 માં ભારત આવતા વિદેશી પ્રવાસીઓની સંખ્યા 20.57 million (2 કરોડથી વધુ) પહોંચી ગઈ છે, જે 2019 કરતા 14.82% નો વધારો દર્શાવે છે. સાથે જ દેશી પ્રવાસીઓની મુલાકાત પણ 2014 થી 2024 વચ્ચે વધીને 18.6 billion થઈ ગઈ છે.
  • World Travel & Tourism Council (WTTC) ના અંદાજ મુજબ વર્ષ 2034 સુધીમાં ભારતની પ્રવાસન જીડીપી $523 billion USD થઈ જશે અને ભારત દુનિયાની 4th સૌથી મોટી પ્રવાસન અર્થવ્યવસ્થા બનશે.
  • સરકારે Swadesh Darshan Scheme હેઠળ ₹5,290 crore ના ખર્ચે 76 થીમેટિક પ્રોજેક્ટ મંજૂર કર્યા છે. આ ઉપરાંત Special Assistance to States for Capital Investment (SASCI) યોજના હેઠળ 23 રાજ્યોમાં 40 આઇકોનિક પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપી છે.
  • પૂર્વ ભારતના Purvodaya States માં પર્યાવરણને અનુકૂળ પ્રવાસન સર્કિટ બનાવવા માટે Union Budget 2026-27 માં 4,000 ઇલેક્ટ્રિક બસો ફાળવવામાં આવી છે.
  • Ayodhya નું Ram Mandir, Puri નું Jagannath Temple અને Kedarnath જેવા ધાર્મિક સ્થળોએ પ્રવાસીઓની ભારે ભીડ જોવા મળે છે. માત્ર વર્ષ 2026 ના પહેલા પાંચ મહિનામાં જ Odisha માં 56 lakh થી વધુ પ્રવાસીઓ આવ્યા હતા. Varanasi નો Kashi Vishwanath Corridor અને Ujjain નો Mahakal Lok Corridor બનવાથી સ્થાનિક રોજીરોટીમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે.
  • ભારતમાં મેડિકલ ટુરિઝમ માર્કેટ વર્ષ 2025 માં USD 8.7 billion નું હતું, જે 2030 સુધીમાં $16 billion USD થવાનો અંદાજ છે. Bangladesh, Iraq, Yemen અને Africa ના દર્દીઓ સારવાર માટે ભારત આવે છે, જે માટે સરકારે five Regional Medical Hubs ની યોજના બનાવી છે.
  • ભારતનું ઇકો-ટુરિઝમ માર્કેટ 2025 માં $44.3 million USD હતું અને તે 19.3% CAGR ના દરે વધીને 2035 સુધીમાં $258 million USD થશે. Uttarakhand ના 37 ગામોમાં Tons Trails પ્રોજેક્ટ અને Kerala ના હોમસ્ટે આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઉપરાંત ભારતે New Delhi માં 95 દેશો સાથે પહેલી International Big Cat Alliance (IBCA) સમિટ 2026 યોજી છે.
  • Unified Payments Interface (UPI) અને DigiYatra જેવી Digital Public Infrastructure (DPI) સુવિધાઓને કારણે મુસાફરી સરળ બની છે. હવે દેશમાં પ્રવાસન બુકિંગની 60% આવક ઓનલાઇન માધ્યમોથી થાય છે.
  • નાણાકીય વર્ષ FY2026 માં મોટી હોટેલોનું ઓક્યુપન્સી લેવલ 72-74% રહેવાની શક્યતા છે. ભારતમાં એક જ વર્ષમાં $340 million નું હોટેલ રોકાણ આવ્યું છે, જેનાથી ભારત એશિયા-પેસિફિકમાં 2nd ક્રમે છે. નાના હોમસ્ટે માલિકોને MUDRA લોન પણ આપવામાં આવે છે.
  • પ્રવાસન ક્ષેત્રે સેવા સુધારવા માટે સરકારે 5.54 lakh લોકોને તાલીમ આપી છે, જેમાંથી 59,210 લોકોને નોકરી મળી છે. આ ઉપરાંત નવી National Institute of Hospitality સ્થાપવાની અને 10,000 ગાઇડ્સને નવી તાલીમ આપવાની યોજના છે.

પડકારો

  • કેટલાક સ્થાનિક લોકોનું ખરાબ વર્તન અને પ્રવાસીઓને અણછાજતી રીતે હેરાન કરવાની ટેવ વિદેશી પ્રવાસીઓ માટે ખરાબ અનુભવ ઊભો કરે છે. આનાથી ભારતની Atithi Devo Bhava ની છબીને નુકસાન થાય છે.
  • ભાષાની તકલીફ અને યોગ્ય નિયમોના અભાવે વિદેશી પ્રવાસીઓ છેતરાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, આગ્રામાં બે ફ્રેન્ચ મહિલાઓ પાસે ₹500 ના ટેક્સી ભાડાના 50 Euros (અંદાજે ₹5,000) પડાવી લેવામાં આવ્યા હતા.
  • થાઇલેન્ડ અને મલેશિયા જેવા પાડોશી દેશો વિદેશીઓને વિના મૂલ્યે વિઝા આપે છે, જ્યારે ભારતમાં ઈ-વિઝા પ્રક્રિયા મોંઘી અને અટપટી છે.
  • નવી હોટેલ શરૂ કરવા માટે લગભગ 60 licences લેવા પડે છે. ઉપરાંત પ્રવાસન ક્ષેત્રને હજુ સુધી ઉદ્યોગનો દર્જો મળ્યો નથી, જેથી સસ્તા વ્યાજે લોન મેળવવી મુશ્કેલ બને છે.
  • મોંઘા ટેક્સના કારણે ભારતમાં પ્રવાસ કરવો મોંઘો પડે છે. રૂ. 7,500 થી વધુ ભાડું ધરાવતા હોટેલ રૂમ પર 18% GST લાગે છે, અને Aviation Turbine Fuel (ATF) પર પણ ઊંચો ટેક્સ છે.
  • પહાડી વિસ્તારોમાં ક્ષમતા કરતા વધુ પ્રવાસીઓ આવવાથી પર્યાવરણને ભારે નુકસાન થાય છે. Shimla અને Joshimath જેવા સ્થળોએ પીવાના પાણીની અછત અને landslide risks (ભૂસ્ખલન) નું જોખમ વધી ગયું છે.
  • દિલ્હી-આગ્રા-જયપુર જેવા Golden Triangle સિવાયના નાના શહેરોમાં રસ્તાઓ, સ્વચ્છ શૌચાલયો અને સાઇનબોર્ડની યોગ્ય સુવિધા નથી.
  • દેશમાં પ્રવાસન ક્ષેત્ર 8.4 crore લોકોને રોજગારી આપે છે, તેમ છતાં તાલીમબદ્ધ કર્મચારીઓની ભારે અછત છે. Institutes of Hotel Management (IHMs) માંથી નીકળતા ગ્રેજ્યુએટ્સની સંખ્યા જરૂરિયાત કરતા ખૂબ ઓછી છે.

આગળનો માર્ગ

  • પ્રવાસીઓ રૂ. ₹1,000 થી શરૂ થતા Destination Bonds ખરીદી શકે તેવી વ્યવસ્થા શરૂ કરવી જોઈએ. આ નાણાંનો ઉપયોગ Lakshadweep માં coral reef બચાવવા કે નાના ગામોના વિકાસ માટે કરી શકાય, જેની સામે રોકાણકારોને આજીવન મફત એન્ટ્રી અને વળતર મળે.
  • પ્રવાસીઓ માટે એક ડિજિટલ એપ બનાવીને Soulbound Token (SBT) બેજ આપી શકાય. અણમાણેલા સ્થળોની મુલાકાત લેનારને Bharat Perks હેઠળ દર્શનમાં VIP એન્ટ્રી અને Vande Bharat ટ્રેનની ટિકિટમાં છૂટ આપવી જોઈએ.
  • અંગ્રેજોના સમયના જૂના Dak Bungalows ને Dak Nomad નેટવર્કમાં ફેરવીને ત્યાં સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ પૂરું પાડવું જોઈએ. વિદેશી ફ્રીલાન્સર્સ માટે 365-day નો વિઝા આપવો અને તેમને 30% સમય ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વિતાવવાની શરત રાખવી.
  • દેશના તમામ 28 રાજ્યો અને 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્પેશિયલ Tourist Police તૈનાત કરવી જોઈએ. પ્રવાસીઓ સામેના ગુનાઓના ઝડપી ઉકેલ માટે Special Fast-Track Tourist Courts શરૂ કરવી જોઈએ.
  • Paryatan Mitra કાર્યક્રમ હેઠળ સ્થાનિક ઓટો ડ્રાઇવરો અને વેપારીઓને પ્રવાસીઓ સાથે સારા વર્તનની તાલીમ આપવી જોઈએ, અને ઐતિહાસિક સ્મારકો ગંદા કરનાર સામે કડક દંડ ફટકારવો જોઈએ.
  • અમેરિકા અને જાપાન જેવા દેશોના પ્રવાસીઓ માટે ઇન્સ્ટન્ટ વિઝા-ઓન-અરાઇવલ સુવિધા આપવી જોઈએ, અને ચોમાસા જેવી મંદીની સીઝનમાં વિઝા ફીમાં છૂટછાટ આપવી જોઈએ.
  • હોસ્પિટાલિટી ક્ષેત્રને ઉદ્યોગનો દર્જો આપવો જોઈએ અને તેને Harmonized Master List (HML) માં સામેલ કરવું જોઈએ, જેથી તમામ સરકારી મંજૂરીઓ એક જ પોર્ટલ પરથી મળી રહે.
  • નાજુક પર્યાવરણ ધરાવતા સ્થળોએ ઓનલાઇન બુકિંગ દ્વારા પ્રવાસીઓની મર્યાદા નક્કી કરવી જોઈએ. જે હોટેલો પર્યાવરણ જાળવણી માટે Green Key સર્ટિફિકેટ મેળવે તેમને ટેક્સમાં રાહત આપવી જોઈએ.