કેન્દ્રીય મંત્રીનું રાજીનામું અને નવી નિમણૂકની પ્રક્રિયા
#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #કારોબારી #સંસદ #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #કેન્દ્રીય મંત્રીનું રાજીનામું #મંત્રીમંડળ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- પ્રવેશ પરીક્ષાના પેપર લીક વિવાદના કારણે યુનિયન મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને રાજીનામું આપ્યું હતું. આ ઘટના પછી પ્રહલાદ જોશીને શિક્ષણ મંત્રાલયનો વધારાનો ચાર્જ સોંપવામાં આવ્યો છે.
મંત્રીનું રાજીનામું એટલે શું?
- જ્યારે કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળના કોઈ સભ્ય પોતાની મરજીથી અથવા વડાપ્રધાનના કહેવાથી પદ છોડે છે, ત્યારે તેને મંત્રીનું રાજીનામું કહેવાય છે. આ પછી તે ખાતું બીજા મંત્રીને સોંપવા માટે બંધારણીય પ્રક્રિયા હાથ ધરવી પડે છે.
બંધારણીય જોગવાઈઓ
- અનુચ્છેદ 75(2) મુજબ કેન્દ્રીય મંત્રીઓ રાષ્ટ્રપતિની મરજી હોય ત્યાં સુધી જ પોતાના હોદ્દા પર રહી શકે છે.
- અનુચ્છેદ 75(1) સ્પષ્ટ કરે છે કે રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાનની નિમણૂક કરે છે અને વડાપ્રધાનની સલાહથી જ અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક થાય છે.
- અનુચ્છેદ 75(3) સામૂહિક જવાબદારીનો સિદ્ધાંત આપે છે. આ નિયમ હેઠળ આખું મંત્રીમંડળ લોકસભાને જવાબદાર રહે છે.
- અનુચ્છેદ 77(3) હેઠળ રાષ્ટ્રપતિને મંત્રીઓ વચ્ચે સરકારી કામકાજની ફાળવણી માટેના નિયમો બનાવવાની સત્તા મળે છે.
રાજીનામાની પ્રક્રિયા
- ભારતના બંધારણમાં રાજીનામા માટે કોઈ અલગ લેખિત પ્રક્રિયા આપી નથી. સંસદીય પરંપરા મુજબ મંત્રી પોતાનું રાજીનામું વડાપ્રધાનને સોંપે છે.
- વડાપ્રધાન રાજીનામાની તપાસ કરે છે અને તેને મંજૂર કરવા માટે રાષ્ટ્રપતિને સત્તાવાર ભલામણ કરે છે.
- અનુચ્છેદ 75(2) હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ રાજીનામું સ્વીકારે છે. ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ ભવન તરફથી આ અંગેની સત્તાવાર જાહેરાત બહાર પાડવામાં આવે છે.
રાજીનામાની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- આ પ્રક્રિયા વ્યક્તિગત જવાબદારી નક્કી કરે છે. પોતાના ખાતાની ભૂલો કે ખામીઓ માટે મંત્રી નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને પદ છોડે છે.
- વ્યક્તિગત રાજીનામાથી સામૂહિક જવાબદારી સચવાય છે. આનાથી આખી સરકારને અસર થતી નથી અને બાકીનું મંત્રીમંડળ સુરક્ષિત રહે છે.
- રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળતા જ રાજીનામું તાત્કાલિક અમલમાં આવે છે. તે જ ક્ષણથી મંત્રી પોતાની બધી કારોબારી સત્તાઓ ગુમાવે છે.
નવા મંત્રીની નિમણૂક અને તેની પ્રક્રિયા
- ખાલી પડેલા મંત્રાલયમાં કોઈ નવા વ્યક્તિને લાવવો કે પછી જૂના મંત્રીને વધારાનો ચાર્જ આપવો, તેનો આખરી નિર્ણય વડાપ્રધાન લે છે.
- વડાપ્રધાનની સલાહ મળ્યા પછી રાષ્ટ્રપતિ નવા મંત્રીને ખાતાની ફાળવણી કરતો આદેશ બહાર પાડે છે.
- જો મંત્રીમંડળમાં નવા વ્યક્તિનો સમાવેશ થાય, તો રાષ્ટ્રપતિ બંધારણની ત્રીજી અનુસૂચિ મુજબ તેમને પદ અને ગોપનીયતાના શપથ લેવડાવે છે.
- જો પહેલાથી મંત્રી હોય તેવા વ્યક્તિને વધારાનો ચાર્જ અપાય, તો તેમણે ફરીથી શપથ લેવાની જરૂર રહેતી નથી.