યુનેસ્કોની સંભવિત યાદીમાં રાજસ્થાનની શેખાવટી હવેલીઓનો સમાવેશ
#જીએસ-1 #સંસ્કૃતિ #કળા અને સ્થાપત્ય #વારસો #ઇતિહાસ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #શેખાવટી હવેલીઓ #યુનેસ્કો સંભવિત યાદી
મુખ્ય મુદ્દા
- યુનેસ્કોએ રાજસ્થાનના શેખાવટી વિસ્તારના 14 મુખ્ય સ્થળો પર આવેલી ઐતિહાસિક હવેલીઓને પોતાની સંભવિત યાદી એટલે કે Tentative List માં સ્થાન આપ્યું છે.
- આ હવેલીઓ મુખ્યત્વે 18મી થી 20મી સદી દરમિયાન ધનિક મારવાડી વેપારીઓએ બંધાવી હતી, જેને દુનિયાની સૌથી મોટી ખુલ્લી આર્ટ ગેલેરી કહેવાય છે.
- સ્થાનિક કારીગરો અથવા ચિતેરા એ arā’ish અને fresco-secco પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને ભીના પ્લાસ્ટર પર કુદરતી રંગોથી અદ્ભુત ચિત્રો બનાવ્યા હતા.
- આ હવેલીઓમાં ચોક નામના બે આંગણાની રચના કરવામાં આવી છે, જે ખાનગી અને જાહેર જગ્યાઓને અલગ રાખવાની સાથે કુદરતી રીતે હવા-પ્રકાશ પૂરા પાડે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- યુનેસ્કો દ્વારા રાજસ્થાનના શેખાવટી વિસ્તારની ઐતિહાસિક હવેલીઓને પોતાની સંભવિત યાદી એટલે કે Tentative List માં સામેલ કરવામાં આવી છે.
- ઉત્તર રાજસ્થાનના 14 મહત્વના સ્થળો પર પથરાયેલી આ હેરિટેજ હવેલીઓને આ વૈશ્વિક ઓળખ મળી છે.
હવેલીઓની વિશેષતાઓ અને સ્થાન
- આ હવેલીઓ જૂના સમયના ધનિક વેપારીઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા મોટા મકાનો છે. જેમાં વિશાળ આંગણા, લાકડાના સુંદર દરવાજા અને ઝરૂખા તરીકે ઓળખાતી બાલ્કનીઓ જોવા મળે છે.
- આખી દુનિયામાં આ વિસ્તારને ખુલ્લી આર્ટ ગેલેરી ગણવામાં આવે છે, કારણ કે અહીંની દીવાલો અને છત પર અદ્ભુત ચિત્રકામ થયેલું છે.
- દીવાલો પરના ચિત્રોમાં પૌરાણિક વાર્તાઓ અને લોકકથાઓની સાથે સાથે જૂના જમાનાની ટ્રેન અને ગાડીઓ જેવા આધુનિક વિષયો પણ કંડારેલા છે.
- આ ભવ્ય હવેલીઓ ઉત્તર રાજસ્થાનના અર્ધ-શુષ્ક શેખાવટી વિસ્તારમાં આવેલી છે, જેમાં સીકર, ઝુંઝુનૂ અને ચુરુ જિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે.
ઇતિહાસ અને કળા
- આ વિસ્તારનું નામ 15મી સદીના રાજપૂત શાસક રાવ શેખા પરથી પડ્યું છે. તેમણે ઉત્તર ભારતને અરબી સમુદ્રના બંદરો સાથે જોડતો એક મહત્વનો વેપારી માર્ગ બનાવ્યો હતો.
- 18મી થી 20મી સદી દરમિયાન કોલકાતા અને મુંબઈ જેવા શહેરોમાં વેપાર કરીને કમાયેલા મારવાડી વેપારીઓએ પોતાની સામાજિક પ્રતિષ્ઠા બતાવવા આ હવેલીઓ બંધાવી હતી.
- સ્થાનિક કારીગરો, જેમને ચિતેરા કહેવાતા, તેમણે arā’ish અને fresco-secco નામની ખાસ પદ્ધતિઓથી ચિત્રો તૈયાર કર્યા હતા.
- કારીગરોએ કુદરતી ખનિજો અને વનસ્પતિમાંથી રંગો બનાવીને ભીના ચૂનાના પ્લાસ્ટર પર લગાવ્યા હતા, જેથી રંગો કાયમ માટે દીવાલમાં ભળી ગયા.
મુખ્ય સ્થળો અને જૂથો
- યુનેસ્કોની યાદી માટે મોકલાવેલી દરખાસ્તમાં આ વિસ્તારના 14 મુખ્ય ગામો અને શહેરોની મિલકતો આવરી લેવામાં આવી છે.
- મંડાવો એ એક જીવંત મ્યુઝિયમ જેવું છે, જ્યાં હનુમાન પ્રસાદ ગોયન્કા અને મુર્મુરિયા હવેલી જેવા જાણીતા સ્થળો આવેલા છે.
- નવલગઢ માં પોદ્દાર હવેલી મ્યુઝિયમ, આનંદીલાલ પોદ્દાર હવેલી અને આઠ હવેલી સમૂહમાં ખૂબ જ સુંદર ચિત્રકામ જોવા મળે છે.
- ફતેહપુર સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં નાડીન લે પ્રિન્સ કલ્ચરલ સેન્ટર અને જગન્નાથ સિંઘાનિયા હવેલી આવેલી છે.
- ચુરુ અને રામગઢ માં કન્હૈયાલાલ બાંગડ હવેલી જેવી મોટી હવેલીઓ ઉપરાંત જોહરા તરીકે ઓળખાતી વાવ આવેલી છે.
- આ યાદીમાં અલસીસર, બિસાઉ, ચિડાવા, ડુંડલોદ, ઝુંઝુનૂ, ખેતડી, લક્ષ્મણગઢ, મહણસર અને સીકર નો પણ સમાવેશ થાય છે.
હવેલીઓનું મહત્વ
- આ હવેલીઓમાં ચોક નામના બે આંગણા બનાવવામાં આવતા હતા. જેનાથી બહારના લોકો અને ઘરના સભ્યોની જગ્યા અલગ રહેતી અને હવા પણ સારી રીતે આવતી-જતી.
- દીવાલો પરના ચિત્રો સમય સાથે આવેલા ફેરફારો દર્શાવે છે, જેમાં જૂના ધાર્મિક ચિત્રોથી લઈને બ્રિટિશ સમયના વિમાનો અને ગ્રામોફોન સુધીની વસ્તુઓ જોવા મળે છે.