ભારતમાં દ્રિતીયક વંધ્યત્વના વધતા કિસ્સા અને તેનાં કારણો

ભારતમાં દ્રિતીયક વંધ્યત્વના વધતા કિસ્સા અને તેનાં કારણો

#GS-1 #ભૂગોળ #વસ્તી #GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #આરોગ્ય #ભારતીય સમાજ #મહિલાઓ #GS-3 #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • ભારતમાં હાલના સમયે દ્રિતીયક વંધ્યત્વ એટલે કે સેકન્ડરી ઇનફર્ટિલિટીની સમસ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ (NFHS) ના આંકડા અનુસાર, 1990 ના દાયકાની શરૂઆતમાં આ દર 19.5% હતો, જે વધીને 2015-16 માં 28.6% સુધી પહોંચી ગયો છે.
  • મોડી ઉંમરે બાળકની યોજના બનાવવી, ઉંમર વધવાની અસરો, બગડેલી દિનચર્યા, આરોગ્યની જટિલતાઓ અને પુરુષોમાં વધતી અસફળતા આ દર વધવાના મુખ્ય કારણો છે.

વંધ્યત્વ એટલે શું?

  • જો કોઈ દંપતી 12 મહિના કે તેથી વધુ સમય સુધી નિયમિત પ્રયાસ કરવા છતાં ગર્ભધારણ ન કરી શકે, તો તેને તબીબી ભાષામાં વંધ્યત્વ એટલે કે ઇનફર્ટિલિટી કહેવાય છે.
  • વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) ના મતે દુનિયાભરમાંથી દર 6 માંથી 1 વ્યક્તિ પોતાના જીવનકાળમાં આ સમસ્યાનો સામનો કરે છે.
  • આ તકલીફ પુરુષની આરોગ્ય સમસ્યા, સ્ત્રીની સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ, બંનેના સંયુક્ત કારણો અથવા અસ્પષ્ટ કારણોસર થઈ શકે છે.
  • પ્રાથમિક વંધ્યત્વ એટલે કે પ્રાઇમરી ઇનફર્ટિલિટી એવી સ્થિતિ છે જેમાં દંપતીએ ક્યારેય પણ ગર્ભધારણ કર્યું નથી.
  • દ્રિતીયક વંધ્યત્વ એટલે કે સેકન્ડરી ઇનફર્ટિલિટી એવી પરિસ્થિતિ છે જેમાં દંપતીને પહેલેથી એક સંતાન હોય, પરંતુ ત્યારબાદ તે ફરીથી ગર્ભધારણ કરી શકતું નથી.

દ્રિતીયક વંધ્યત્વ વધવાના મુખ્ય કારણો

  • નોકરીની સ્થિરતા, શહેરોમાં વસવાટ અને આર્થિક જવાબદારીઓને કારણે હવે મોટાભાગના દંપતીઓ 30 વર્ષની ઉંમર પછી પહેલું સંતાન લાવે છે.
  • બીજા બાળકની યોજના કરતી વખતે મહિલાઓની ઉંમર 35 વર્ષથી વધી જાય છે. આ કારણે સ્ત્રીઓમાં ઈંડાની ગુણવત્તા ઘટે છે અને પુરુષોમાં શુક્રાણુના DNA ને નુકસાન થાય છે.
  • પ્રથમ પ્રસૂતિ દરમિયાન શરીરની અંદર આવતા શારીરિક અને અંગગત ફેરફારો સમય જતાં પ્રજનન ક્ષમતા પર માઠી અસર પાડે છે.
  • સિઝેરિયન સેશન (C-section) નું પ્રમાણ વધવાથી ગર્ભાશયમાં ડાઘ અને સોજો રહી જાય છે. આ તકલીફ નવા ગર્ભને યોગ્ય રીતે ચોંટવામાં અડચણ ઊભી કરે છે.
  • ડિલિવરી પછી થતા ઈન્ફેક્શનની જો યોગ્ય સારવાર ન થાય, તો તે પેલવિક ઇન્ફ્લેમેટરી ડિસીઝ (PID) બનીને ફેલોપિયન ટ્યુબને બ્લોક કરી દે છે.
  • પ્રથમ અને બીજા બાળક વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન એન્ડોમેટ્રિઓસિસ અને ગર્ભાશયની ગાંઠો (ફાઇબ્રોઇડ્સ) જેવી તકલીફો વધવાની શક્યતા રહે છે.
  • પ્રસૂતિ પછી વજન વધવું અને શારીરિક શ્રમનો અભાવ હોર્મોન્સનું સંતુલન બગાડે છે, જેથી દર મહિને ઈંડા બનવાની પ્રક્રિયા ખોરવાય છે.
  • ભારતમાં લગભગ 20% મહિલાઓ PCOS ની સમસ્યાથી પીડાય છે. ઉંમર વધવાની સાથે આ તકલીફ વધતા ગર્ભધારણ થવું મુશ્કેલ બને છે.
  • ડિલિવરી પછી થાઇરોઇડનું સંતુલન બગડવાથી માસિક ચક્ર અનિયમિત થાય છે અને ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
  • પ્રથમ સંતાન પછી પુરુષોમાં ધૂમ્રપાન, દારૂ, માનસિક તણાવ અને વધતા વજનને કારણે શુક્રાણુઓની સંખ્યા અને ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય છે.
  • શાકભાજીમાં પેસ્ટિસાઇડ્સ, માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ અને ઔદ્યોગિક રસાયણોનો લાંબા સમયનો સંપર્ક હોર્મોન્સને નુકસાન પહોંચાડે છે.
  • શહેરોમાં PM2.5 અને ઝેરી વાયુઓનું પ્રદૂષણ શરીરમાં ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ વધારે છે, જે પુરુષ અને સ્ત્રી બંનેની પ્રજનન ક્ષમતા ઘટાડે છે.

દ્રિતીયક વંધ્યત્વ દૂર કરવામાં મુખ્ય પડકારો

  • ભારતમાં ગર્ભધારણ માટેની સહાયક ટેકનોલોજી અંગેના વર્તમાન નિયમો દ્રિતીયક વંધ્યત્વ ધરાવતા દંપતીઓ માટે મુશ્કેલીઓ ઉભી કરે છે.
  • સરગેસી (નિયમન) કાયદો, 2021 મુજબ જો દંપતીને પહેલેથી એક જીવિત સંતાન હોય, તો તેમને સરગેસીની મંજૂરી મળતી નથી.
  • આ કાયદાકીય મર્યાદા ઇલાજના વિકલ્પો બંધ કરે છે, જે બંધારણની કલમ 21 હેઠળ મળેલા પ્રજનનના અધિકાર પર સવાલ ઉભા કરે છે.
  • ભારતની જાહેર આરોગ્ય નીતિઓમાં ઇનફર્ટિલિટીની સારવારને હજુ સુધી યોગ્ય મહત્વ આપવામાં આવ્યું નથી.
  • IVF અને ICSI જેવી આધુનિક સારવાર ખૂબ મોંઘી છે, જેમાં એક જ પ્રયાસમાં રૂ. 1.5 થી 2 લાખ સુધીનો મોટો ખર્ચ થાય છે.
  • આયુષ્માન ભારત (AB-PMJAY) જેવી સરકારી વીમા યોજનાઓમાં આવી સારવારનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી.
  • સરકારના RMNCH+A જેવા મુખ્ય આરોગ્ય કાર્યક્રમો બાળ જન્મ અને કુટુંબ નિયોજન પર જ ધ્યાન આપે છે, પણ વંધ્યત્વની સારવારને ભૂલી જાય છે.
  • ગર્ભધારણ માટેના આધુનિક ART ક્લિનિક્સ મુખ્યત્વે ખાનગી ક્ષેત્રમાં અને મોટા ટિયર-1 તથા ટિયર-2 શહેરો સુધી જ મર્યાદિત છે.
  • સરકારી જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં આધુનિક લેબ કે નિષ્ણાત તબીબો ન હોવાથી ગરીબ દર્દીઓને સારવાર મળતી નથી.
  • પહેલેથી એક બાળક હોવાને કારણે સમાજ આવા દંપતીની પીડાને ગંભીરતાથી લેતો નથી, જેથી તેઓ તબીબી મદદ લેવામાં સંકોચ અનુભવે છે.
  • લોકોમાં એવી ખોટી માન્યતા છે કે જો પુરુષ એકવાર પિતા બની જાય, તો તેની પ્રજનન ક્ષમતામાં ક્યારેય ખામી ન આવી શકે.
  • આ ગેરસમજને કારણે પુરુષો પોતાના સ્પર્મની તપાસ કરાવતા નથી અને સારવારનો કિંમતી સમય વિતી જાય છે.
  • ART (નિયમન) કાયદો, 2021 આવ્યા છતાં પણ ખાનગી ક્લિનિક્સ પર યોગ્ય દેખરેખ રાખવી મુશ્કેલ બની રહી છે.
  • સોશિયલ મીડિયા પર ગેરંટી સાથે સફળ સારવારનો દાવો કરતી જાહેરાતો દંપતીઓને ભ્રમિત કરીને મોટી રકમ પડાવે છે.
  • ગ્રામીણ વિસ્તારના લોકો સાચા ડોક્ટર પાસે જવાને બદલે ઘરેલુ નુસખામાં જ પોતાનો કિંમતી સમય બગાડી નાખે છે.

ભારતમાં વંધ્યત્વ દૂર કરવા માટેની મુખ્ય પહેલો

  • ART (નિયમન) કાયદો, 2021 દ્વારા દેશના તમામ ફર્ટિલિટી ક્લિનિક્સ અને બેંકો માટે યોગ્ય નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે.
  • સરગેસી (નિયમન) કાયદો, 2021 ભારતમાં સરગેસી સેવાઓ માટે નૈતિક અને કાયદાકીય માળખું પૂરું પાડે છે.
  • અલ્પસંખ્યક બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા ચાલતી જીયો પારસી યોજના પારસી સમુદાય માટે ગર્ભધારણ સારવાર માટે નાણાકીય મદદ આપે છે.
  • ESIC યોજના હેઠળ નોંધાયેલી મહિલા કામદારોને મફતમાં IVF સારવારની સુવિધા આપવામાં આવે છે.
  • કેન્દ્રીય સરકારી સ્વાસ્થ્ય યોજના (CGHS) સરકારી કર્મચારીઓને IVF સારવારના ખર્ચમાં અંશતઃ રીઅમ્બર્સમેન્ટ પૂરું પાડે છે.
  • ગોવા ફ્રી IVF યોજના, તમિલનાડુ ART યોજના અને રાજસ્થાન ART નીતિ જેવા રાજ્ય કક્ષાના વિવિધ પગલાં દ્વારા મફત કે રાહત દરે સારવાર અપાય છે.

આગળનો માર્ગ

  • સરકારે સરગેસીના કડક નિયમોમાં સુધારો કરીને દ્રિતીયક વંધ્યત્વનો સામનો કરી રહેલા દંપતીઓને કાયદાકીય રાહત આપવી જોઈએ.
  • AB-PMJAY વીમા યોજના અને RMNCH+A કાર્યક્રમમાં ઇનફર્ટિલિટીની સારવાર ઉમેરીને સામાન્ય પરિવારો સુધી મદદ પહોંચાડવી જરૂરી છે.
  • જિલ્લા કક્ષાની સરકારી હોસ્પિટલોમાં આધુનિક લેબ અને નિષ્ણાત ડોક્ટરોની સુવિધા ઊભી કરવી જોઈએ.
  • પુરુષોમાં વંધ્યત્વ અંગેના સામાજિક સંકોચને દૂર કરવા અને સમયસર તપાસ માટે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવું જોઈએ.
  • આ તમામ સુધારાઓ દ્વારા દેશમાં બંધારણની કલમ 21 હેઠળ પ્રજનન સ્વાસ્થ્યનો હક સુનિશ્ચિત કરી શકાશે.