ભારતમાં દ્રિતીયક વંધ્યત્વના વધતા કિસ્સા અને તેનાં કારણો
#GS-1 #ભૂગોળ #વસ્તી #GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #આરોગ્ય #ભારતીય સમાજ #મહિલાઓ #GS-3 #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં હાલના સમયે દ્રિતીયક વંધ્યત્વ એટલે કે સેકન્ડરી ઇનફર્ટિલિટીની સમસ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. **રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ (NFHS)** ના આંકડા અનુસાર, **1990** ના દાયકાની શરૂઆતમાં આ દર **19.5%** હતો, જે વધીને **2015-16** માં **28.6%** સુધી પહોંચી ગયો છે.
- મોડી ઉંમરે બાળકની યોજના બનાવવી, ઉંમર વધવાની અસરો, બગડેલી દિનચર્યા, આરોગ્યની જટિલતાઓ અને પુરુષોમાં વધતી અસફળતા આ દર વધવાના મુખ્ય કારણો છે.
વંધ્યત્વ એટલે શું?
- જો કોઈ દંપતી **12 મહિના** કે તેથી વધુ સમય સુધી નિયમિત પ્રયાસ કરવા છતાં ગર્ભધારણ ન કરી શકે, તો તેને તબીબી ભાષામાં વંધ્યત્વ એટલે કે ઇનફર્ટિલિટી કહેવાય છે.
- **વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO)** ના મતે દુનિયાભરમાંથી દર **6** માંથી **1** વ્યક્તિ પોતાના જીવનકાળમાં આ સમસ્યાનો સામનો કરે છે.
- આ તકલીફ પુરુષની આરોગ્ય સમસ્યા, સ્ત્રીની સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ, બંનેના સંયુક્ત કારણો અથવા અસ્પષ્ટ કારણોસર થઈ શકે છે.
- પ્રાથમિક વંધ્યત્વ એટલે કે પ્રાઇમરી ઇનફર્ટિલિટી એવી સ્થિતિ છે જેમાં દંપતીએ ક્યારેય પણ ગર્ભધારણ કર્યું નથી.
- દ્રિતીયક વંધ્યત્વ એટલે કે સેકન્ડરી ઇનફર્ટિલિટી એવી પરિસ્થિતિ છે જેમાં દંપતીને પહેલેથી એક સંતાન હોય, પરંતુ ત્યારબાદ તે ફરીથી ગર્ભધારણ કરી શકતું નથી.
દ્રિતીયક વંધ્યત્વ વધવાના મુખ્ય કારણો
- નોકરીની સ્થિરતા, શહેરોમાં વસવાટ અને આર્થિક જવાબદારીઓને કારણે હવે મોટાભાગના દંપતીઓ **30** વર્ષની ઉંમર પછી પહેલું સંતાન લાવે છે.
- બીજા બાળકની યોજના કરતી વખતે મહિલાઓની ઉંમર **35** વર્ષથી વધી જાય છે. આ કારણે સ્ત્રીઓમાં ઈંડાની ગુણવત્તા ઘટે છે અને પુરુષોમાં શુક્રાણુના DNA ને નુકસાન થાય છે.
- પ્રથમ પ્રસૂતિ દરમિયાન શરીરની અંદર આવતા શારીરિક અને અંગગત ફેરફારો સમય જતાં પ્રજનન ક્ષમતા પર માઠી અસર પાડે છે.
- **સિઝેરિયન સેશન (C-section)** નું પ્રમાણ વધવાથી ગર્ભાશયમાં ડાઘ અને સોજો રહી જાય છે. આ તકલીફ નવા ગર્ભને યોગ્ય રીતે ચોંટવામાં અડચણ ઊભી કરે છે.
- ડિલિવરી પછી થતા ઈન્ફેક્શનની જો યોગ્ય સારવાર ન થાય, તો તે **પેલવિક ઇન્ફ્લેમેટરી ડિસીઝ (PID)** બનીને ફેલોપિયન ટ્યુબને બ્લોક કરી દે છે.
- પ્રથમ અને બીજા બાળક વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન એન્ડોમેટ્રિઓસિસ અને ગર્ભાશયની ગાંઠો (ફાઇબ્રોઇડ્સ) જેવી તકલીફો વધવાની શક્યતા રહે છે.
- પ્રસૂતિ પછી વજન વધવું અને શારીરિક શ્રમનો અભાવ હોર્મોન્સનું સંતુલન બગાડે છે, જેથી દર મહિને ઈંડા બનવાની પ્રક્રિયા ખોરવાય છે.
- ભારતમાં લગભગ **20%** મહિલાઓ **PCOS** ની સમસ્યાથી પીડાય છે. ઉંમર વધવાની સાથે આ તકલીફ વધતા ગર્ભધારણ થવું મુશ્કેલ બને છે.
- ડિલિવરી પછી થાઇરોઇડનું સંતુલન બગડવાથી માસિક ચક્ર અનિયમિત થાય છે અને ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
- પ્રથમ સંતાન પછી પુરુષોમાં ધૂમ્રપાન, દારૂ, માનસિક તણાવ અને વધતા વજનને કારણે શુક્રાણુઓની સંખ્યા અને ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય છે.
- શાકભાજીમાં પેસ્ટિસાઇડ્સ, **માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ** અને ઔદ્યોગિક રસાયણોનો લાંબા સમયનો સંપર્ક હોર્મોન્સને નુકસાન પહોંચાડે છે.
- શહેરોમાં **PM2.5** અને ઝેરી વાયુઓનું પ્રદૂષણ શરીરમાં ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ વધારે છે, જે પુરુષ અને સ્ત્રી બંનેની પ્રજનન ક્ષમતા ઘટાડે છે.
દ્રિતીયક વંધ્યત્વ દૂર કરવામાં મુખ્ય પડકારો
- ભારતમાં ગર્ભધારણ માટેની સહાયક ટેકનોલોજી અંગેના વર્તમાન નિયમો દ્રિતીયક વંધ્યત્વ ધરાવતા દંપતીઓ માટે મુશ્કેલીઓ ઉભી કરે છે.
- **સરગેસી (નિયમન) કાયદો, 2021** મુજબ જો દંપતીને પહેલેથી એક જીવિત સંતાન હોય, તો તેમને સરગેસીની મંજૂરી મળતી નથી.
- આ કાયદાકીય મર્યાદા ઇલાજના વિકલ્પો બંધ કરે છે, જે **બંધારણની કલમ 21** હેઠળ મળેલા પ્રજનનના અધિકાર પર સવાલ ઉભા કરે છે.
- ભારતની જાહેર આરોગ્ય નીતિઓમાં ઇનફર્ટિલિટીની સારવારને હજુ સુધી યોગ્ય મહત્વ આપવામાં આવ્યું નથી.
- **IVF** અને **ICSI** જેવી આધુનિક સારવાર ખૂબ મોંઘી છે, જેમાં એક જ પ્રયાસમાં **રૂ. 1.5 થી 2 લાખ** સુધીનો મોટો ખર્ચ થાય છે.
- **આયુષ્માન ભારત (AB-PMJAY)** જેવી સરકારી વીમા યોજનાઓમાં આવી સારવારનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી.
- સરકારના **RMNCH+A** જેવા મુખ્ય આરોગ્ય કાર્યક્રમો બાળ જન્મ અને કુટુંબ નિયોજન પર જ ધ્યાન આપે છે, પણ વંધ્યત્વની સારવારને ભૂલી જાય છે.
- ગર્ભધારણ માટેના આધુનિક **ART** ક્લિનિક્સ મુખ્યત્વે ખાનગી ક્ષેત્રમાં અને મોટા **ટિયર-1 તથા ટિયર-2** શહેરો સુધી જ મર્યાદિત છે.
- સરકારી જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં આધુનિક લેબ કે નિષ્ણાત તબીબો ન હોવાથી ગરીબ દર્દીઓને સારવાર મળતી નથી.
- પહેલેથી એક બાળક હોવાને કારણે સમાજ આવા દંપતીની પીડાને ગંભીરતાથી લેતો નથી, જેથી તેઓ તબીબી મદદ લેવામાં સંકોચ અનુભવે છે.
- લોકોમાં એવી ખોટી માન્યતા છે કે જો પુરુષ એકવાર પિતા બની જાય, તો તેની પ્રજનન ક્ષમતામાં ક્યારેય ખામી ન આવી શકે.
- આ ગેરસમજને કારણે પુરુષો પોતાના સ્પર્મની તપાસ કરાવતા નથી અને સારવારનો કિંમતી સમય વિતી જાય છે.
- **ART (નિયમન) કાયદો, 2021** આવ્યા છતાં પણ ખાનગી ક્લિનિક્સ પર યોગ્ય દેખરેખ રાખવી મુશ્કેલ બની રહી છે.
- સોશિયલ મીડિયા પર ગેરંટી સાથે સફળ સારવારનો દાવો કરતી જાહેરાતો દંપતીઓને ભ્રમિત કરીને મોટી રકમ પડાવે છે.
- ગ્રામીણ વિસ્તારના લોકો સાચા ડોક્ટર પાસે જવાને બદલે ઘરેલુ નુસખામાં જ પોતાનો કિંમતી સમય બગાડી નાખે છે.
ભારતમાં વંધ્યત્વ દૂર કરવા માટેની મુખ્ય પહેલો
- **ART (નિયમન) કાયદો, 2021** દ્વારા દેશના તમામ ફર્ટિલિટી ક્લિનિક્સ અને બેંકો માટે યોગ્ય નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે.
- **સરગેસી (નિયમન) કાયદો, 2021** ભારતમાં સરગેસી સેવાઓ માટે નૈતિક અને કાયદાકીય માળખું પૂરું પાડે છે.
- **અલ્પસંખ્યક બાબતોના મંત્રાલય** દ્વારા ચાલતી **જીયો પારસી યોજના** પારસી સમુદાય માટે ગર્ભધારણ સારવાર માટે નાણાકીય મદદ આપે છે.
- **ESIC યોજના** હેઠળ નોંધાયેલી મહિલા કામદારોને મફતમાં **IVF** સારવારની સુવિધા આપવામાં આવે છે.
- **કેન્દ્રીય સરકારી સ્વાસ્થ્ય યોજના (CGHS)** સરકારી કર્મચારીઓને **IVF** સારવારના ખર્ચમાં અંશતઃ રીઅમ્બર્સમેન્ટ પૂરું પાડે છે.
- **ગોવા ફ્રી IVF યોજના**, **તમિલનાડુ ART યોજના** અને **રાજસ્થાન ART નીતિ** જેવા રાજ્ય કક્ષાના વિવિધ પગલાં દ્વારા મફત કે રાહત દરે સારવાર અપાય છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે સરગેસીના કડક નિયમોમાં સુધારો કરીને દ્રિતીયક વંધ્યત્વનો સામનો કરી રહેલા દંપતીઓને કાયદાકીય રાહત આપવી જોઈએ.
- **AB-PMJAY** વીમા યોજના અને **RMNCH+A** કાર્યક્રમમાં ઇનફર્ટિલિટીની સારવાર ઉમેરીને સામાન્ય પરિવારો સુધી મદદ પહોંચાડવી જરૂરી છે.
- જિલ્લા કક્ષાની સરકારી હોસ્પિટલોમાં આધુનિક લેબ અને નિષ્ણાત ડોક્ટરોની સુવિધા ઊભી કરવી જોઈએ.
- પુરુષોમાં વંધ્યત્વ અંગેના સામાજિક સંકોચને દૂર કરવા અને સમયસર તપાસ માટે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવું જોઈએ.
- આ તમામ સુધારાઓ દ્વારા દેશમાં **બંધારણની કલમ 21** હેઠળ પ્રજનન સ્વાસ્થ્યનો હક સુનિશ્ચિત કરી શકાશે.