મેગલેવ ટ્રેન અને મેગ્નેટિક લેવિટેશન ટેકનોલોજી વિશે સમજો
#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન ઘટનાઓ #મેગલેવ ટ્રેન #પરિવહન
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- વિશ્વના ઘણા દેશો અત્યારે ઘર્ષણ વગર ખૂબ જ ઝડપથી ચાલી શકે તેવી ટ્રેન ટેકનોલોજી શોધી રહ્યા છે. આ કારણથી મેગ્નેટિક લેવિટેશન ટેકનોલોજી ફરીથી ચર્ચામાં આવી છે.
મેગલેવ ટ્રેન શું છે?
- **મેગલેવ** શબ્દ મેગ્નેટિક લેવિટેશન પરથી બન્યો છે અને તે એક આધુનિક હાઇ-સ્પીડ ટ્રેન સિસ્ટમ છે. તેમાં સામાન્ય ટ્રેનની જેમ વ્હીલ કે પાટા હોતા નથી, પણ કમ્પ્યુટરથી ચાલતા ચુંબકીય ક્ષેત્રથી ટ્રેન પાટાની ઉપર હવામાં તરે છે અને આગળ દોડે છે.
મેગલેવ ટ્રેન કેવી રીતે કામ કરે છે?
- ચુંબકીય બળ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ કરતા લગભગ **10^39 ગણું** વધુ મજબૂત હોય છે. આ શક્તિશાળી ચુંબક **150 થી 500 ટન** વજન ધરાવતા ટ્રેનના ડબ્બાઓને જમીન પરથી સહેલાઈથી ઊંચા કરી લે છે.
- **Shanghai Maglev** માં **એલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સસ્પેન્શન (EMS)** વપરાય છે. તેમાં ટ્રેનના સી-આકારના હાથ ટ્રેકના સ્ટીલ ભાગ તરફ આકર્ષાય છે અને ટ્રેનને જમીનથી **10 mm** ઊંચે રાખે છે.
- જાપાનની **SCMAGLEV** માં **ઇલેક્ટ્રોડાયનેમિક સસ્પેન્શન (EDS)** નો ઉપયોગ થાય છે. તેમાં ખૂબ ઠંડા સુપરકન્ડક્ટિંગ ચુંબક ટ્રેકના કોઇલ સાથે મળીને અપાકર્ષણ બળ ઉત્પન્ન કરે છે અને ટ્રેનને **100 mm** ઊંચે હવામાં રાખે છે.
- ટ્રેકની દિવાલો પર મૂકેલા વિદ્યુત કોઇલમાં અલ્ટરનેટિંગ કરંટ વહેવડાવાય છે. આ કરંટ ચુંબકના ધ્રુવો સતત બદલે છે, જેથી ટ્રેન આગળ ખેંચાય છે અને તેની સ્પીડ વધે છે.
- ટ્રેનની બાજુમાં લાગેલા ચુંબક તેને ટ્રેકની વચ્ચે સીધી રાખે છે. ટ્રેન રોકવા માટે કરંટની દિશા ઉલટાવી દેવાય છે, જેને રીજનરેટિવ બ્રેકિંગ કહે છે.
મેગલેવ સિસ્ટમની મુખ્ય ખાસિયતો
- ટ્રેન અને પાટા વચ્ચે ભૌતિક સ્પર્શ ન હોવાથી ઘર્ષણ થતું નથી. આનાથી અવાજ ખૂબ ઓછો થાય છે અને સાધનોનો ઘસારો પણ ઘટી જાય છે.
- આ ટ્રેન ખૂબ જ ઝડપથી ચાલે છે. **Shanghai Maglev** સામાન્ય રીતે **431 km/hr** ની ઝડપે દોડે છે, જ્યારે જાપાનની **SCMAGLEV** એ **603 km/hr** નો વર્લ્ડ રેકોર્ડ બનાવ્યો છે.
- ટ્રેન હવામાં તરતી હોવાથી ભારે વરસાદ, બરફ કે ગમે તેવી ખરાબ ઋતુમાં પણ તેની સેવાઓને કોઈ અસર થતી નથી.
- ટ્રેનની રચના પાટાની આજુબાજુ વીંટળાયેલી હોય છે. આ કારણે મોટા ભૂકંપ દરમિયાન પણ ટ્રેન પાટા પરથી નીચે ઊતરી શકતી નથી.
- આ સિસ્ટમ માટે ખાસ પ્રકારના સ્માર્ટ ટ્રેક બનાવવા પડે છે. તેથી સામાન્ય ટ્રેક પર આ ટ્રેન ચાલી શકતી નથી અને તેનો નિર્માણ ખર્ચ ઘણો વધારે હોય છે.
હાઇ-સ્પીડ ટ્રેનો સિવાયના અન્ય ઉપયોગો
- સેમિકન્ડક્ટર અને દવા બનાવતી ફેક્ટરીઓ પાર્ટ્સને ધૂળ વગર ઝડપથી ખસેડવા માટે આ ચુંબકીય ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે.
- કોમ્પ્રેસર અને ફ્લાયવ્હીલ જેવા ઔદ્યોગિક સાધનોમાં **Active Magnetic Bearings (AMBs)** વપરાય છે. તે તેલ કે ઘર્ષણ વગર મશીનના ભાગોને હવામાં ફેરવે છે.
- યુદ્ધજહાજો પરથી વિમાનો ઉડાડવા માટે **EMALS** ટેકનોલોજી વપરાય છે, જે મેગલેવ મોટરના સિદ્ધાંત પર જ કામ કરે છે.
- વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળાઓમાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર વડે પ્રવાહી અને બાયોલોજિકલ સેલ્સને હવામાં અધ્ધર રાખીને સ્પેસ જેવા પ્રયોગો કરવામાં આવે છે.