ભારતમાં હિમ ચિત્તાની વસ્તીનું પ્રથમ મૂલ્યાંકન
#જીએસ-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #વન્યજીવ #પ્રિલિમ્સ #હિમ ચિત્તા
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતમાં પહેલીવાર યોજાયેલી SPAI ગણતરી મુજબ દેશમાં કુલ 718 હિમ ચિત્તા છે, જેમાંથી સૌથી વધુ 477 હિમ ચિત્તા લડાખ માં છે.
- હિમ ચિત્તો (Panthera uncia) એ IUCN Red List માં Vulnerable વર્ગમાં આવે છે અને તે એશિયાના 12 દેશોમાં જોવા મળે છે.
- વિશ્વમાં હિમ ચિત્તાના કુદરતી નિવાસસ્થાનનો સૌથી મોટો હિસ્સો એટલે કે લગભગ 60% વિસ્તાર એકલા ચીન માં છે.
- પોતાના શરીર કરતાં 6 ગણો લાંબો કૂદકો મારવાની ક્ષમતા અને 1,000 ચોરસ કિમી સુધીનો વિસ્તાર આવરી લેવાની ક્ષમતા તેમને પહાડોમાં ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.
- સ્થાનિક પશુપાલકોની ભાગીદારી અને વીમા યોજનાઓ દ્વારા માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે Project Snow Leopard અને GSLEP ચલાવવામાં આવે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દર વર્ષે 23 ઓક્ટોબર ના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય હિમ ચિત્તા દિવસ ઉજવાય છે. આ નિમિત્તે પર્યાવરણ મંત્રાલયે ભારતની પ્રથમ Snow Leopard Population Assessment in India (SPAI) ગણતરીના આંકડા રજૂ કર્યા છે.
- આ સરકારી ગણતરી મુજબ ભારતમાં કુલ 718 હિમ ચિત્તા નોંધાયા છે, જેમાંથી સૌથી વધુ 477 હિમ ચિત્તા એકલા લડાખ માં જોવા મળ્યા છે.
- આ સર્વે બતાવે છે કે ભારત પોતાના ઊંચા પહાડી વિસ્તારો અને વન્યજીવોના રક્ષણ માટે ખૂબ જ ગંભીરતાથી કામ કરી રહ્યું છે.
હિમ ચિત્તા વિશે પરિચય
- હિમ ચિત્તાનું વૈજ્ઞાનિક નામ Panthera uncia છે. આ એકલા રહેતા અને શિકાર કરતા મોટા માંસાહારી પ્રાણી છે, જેને પહાડોના ભૂત તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
- મધ્ય અને દક્ષિણ એશિયાના અત્યંત ઠંડા અને પથરાળ પહાડી વિસ્તારોમાં જીવવા માટે આ પ્રાણી કુદરતી રીતે જ સક્ષમ હોય છે.
રહેઠાણ અને વિતરણ
- હાલમાં હિમાલયના પહાડોમાં આ પ્રાણી દરિયાઈ સપાટીથી 3,000 થી 5,400 મીટર ની ઊંચાઈએ વસે છે.
- જોકે મંગોલિયા અને રશિયા જેવા ઠંડા દેશોમાં તેઓ 1,000 મીટર ની ઓછી ઊંચાઈએ પણ જોવા મળે છે.
- તેઓ વૃક્ષો વગરના, ખુલ્લા અને પથરાળ વિસ્તારોમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે. સીધા ખડકો અને ઊંડી ખીણો તેમને શિકાર વખતે છુપાવવામાં મદદ કરે છે.
- વિશ્વ પ્રકૃતિ સંરક્ષણ સંઘ એટલે કે IUCN Red List માં હિમ ચિત્તાને Vulnerable એટલે કે સંવેદનશીલ પ્રજાતિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
- હિમ ચિત્તા દુનિયાના 12 દેશોમાં જોવા મળે છે, જેમાં અફઘાનિસ્તાન, ભૂતાન, ચીન, ભારત, કાઝકિસ્તાન, કિર્ગિઝ રિપબ્લિક, મંગોલિયા, નેપાળ, પાકિસ્તાન, રશિયા, તાજિકિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન નો સમાવેશ થાય છે.
- આ બધા દેશોમાંથી ચીન માં સૌથી વધુ એટલે કે દુનિયાના લગભગ 60% હિમ ચિત્તાના કુદરતી નિવાસસ્થાનો આવેલા છે.
શારીરિક વિશેષતાઓ અને અનુકૂલન
- હિમ ચિત્તાના પાછળના પગ ખૂબ જ મજબૂત હોય છે. આ કારણે તેઓ પોતાના શરીરની લંબાઈ કરતાં 6 ગણો લાંબો કૂદકો મારીને પથરાળ પહાડો પર સરળતાથી દોડી શકે છે.
- તેમની લાંબી અને ઘટ્ટ પૂંછડી સાંકડી જગ્યાઓ પર સંતુલન જાળવવામાં, ચરબીનો સંગ્રહ કરવામાં અને અતિશય ઠંડીમાં શરીરને ઢાંકીને ગરમી આપવાનું કામ કરે છે.
- તેમના શરીર પર રાખોડી રંગની જાડી રૂંવાટી અને ઘાટા ડાઘ હોય છે. આ રંગ પહાડોના પથ્થરો સાથે મળી જતો હોવાથી શિકાર કરતી વખતે તેઓ સરળતાથી છુપાઈ શકે છે.
- ખોરાકની જરૂરિયાત મુજબ એક હિમ ચિત્તાનો ફરવાનો અને શિકાર કરવાનો વિસ્તાર 30-65 ચોરસ કિમી થી લઈને 1,000 ચોરસ કિમી સુધીનો હોઈ શકે છે. તેઓ મુખ્યત્વે ભરલ, આઈબેક્સ અને અરગાલી જેવા જંગલી પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે.
- તેમના વિશાળ નાક, ઊંડી છાતી અને રૂંવાટીવાળા પહોળા પંજા ઓક્સિજન મેળવવામાં, ગરમી જાળવવામાં અને બરફ પર ખૂંપ્યા વગર ચાલવામાં મદદ કરે છે.
પર્યાવરણીય મહત્વ અને સંરક્ષણ કાર્યો
- પહાડી નિવસનતંત્રમાં આ મુખ્ય શિકારી પ્રાણી હોવાથી ઘાસ ખાતા પ્રાણીઓની વસતી નિયંત્રણમાં રહે છે. આનાથી હિમાલયના ઘાસના મેદાનો અને નદીઓના જળગ્રહણ વિસ્તારો સુરક્ષિત રહે છે.
- તેમના રક્ષણ માટે Project Snow Leopard અને GSLEP જેવા વૈશ્વિક અને રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે.
- આ યોજનાઓ સરહદ પારના દેશો સાથે સહયોગ વધારવામાં, પશુપાલકોને પશુ વીમો આપવામાં અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.