હવાઈ શક્તિની મર્યાદાઓ અને થિયેટરાઈઝેશનની જરૂરિયાત
#જીએસ-૩ #સાયન્સ અને ટેકનોલોજી #સંરક્ષણ #ગુડ ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #થિયેટર કમાન્ડ #ભારતીય વાયુસેના
મુખ્ય મુદ્દા
- આધુનિક હવાઈ યુદ્ધમાં ખર્ચનું ભારે અસંતુલન છે, જ્યાં એક ડ્રોનનો ખર્ચ $20,000 થી $50,000 છે જ્યારે તેને રોકનારી મિસાઈલનો ખર્ચ $10 લાખ થી $30 લાખ થાય છે.
- ભારતીય વાયુસેના પાસે હાલમાં સ્ક્વોડ્રનની ભારે અછત છે, જ્યાં બે મોરચે લડવા માટે જરૂરી 42 સ્ક્વોડ્રન ની સામે માત્ર 30 થી 31 સક્રિય સ્ક્વોડ્રન જ ઉપલબ્ધ છે.
- ચીન સામે ઉત્તર સરહદે ભારત પાસે 460 થી 520 લડાયક વિમાનો છે, જેની સામે ચીની એરફોર્સ પાસે 65 થી વધુ લડાયક સ્ક્વોડ્રન તૈનાત છે.
- ચીન જેવા મજબૂત દુશ્મનનો સામનો કરવા ભારતે CDS હેઠળ સંયુક્ત થિયેટર કમાન્ડ બનાવવા પડશે અને અમેરિકાના ગોલ્ડવોટર-નિકોલ્સ એક્ટ જેવા સુધારા અપનાવવા પડશે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- યુક્રેન અને ઈરાનમાં તાજેતરમાં થયેલા યુદ્ધોએ દર્શાવ્યું છે કે જમીન અને નૌકાદળના સાથ વગર માત્ર હવાઈ શક્તિથી નિર્ણાયક જીત મેળવવી મુશ્કેલ છે. આ ઘટનાઓને કારણે ભારતમાં સંયુક્ત થિયેટર કમાન્ડ બનાવવાની અને ભારતીય વાયુસેના (IAF) ના કેન્દ્રિય નિયંત્રણ અંગેની ચર્ચા ફરી ગરમ થઈ છે, ખાસ કરીને ચીન સામે લાઈન ઓફ એક્ચ્યુઅલ કંટ્રોલ (LAC) પર.
- સૈન્ય નિષ્ણાતોના મતે હવાઈ શક્તિ એટલે હવાઈ માર્ગે દુશ્મન પર હુમલો કરવાની ક્ષમતા. પરંતુ આજના આધુનિક યુદ્ધોમાં એ સાબિત થયું છે કે વાયુસેના એકલી કામ કરે તો તેની પણ અમુક મર્યાદાઓ રહે છે.
- થિયેટરાઈઝેશન એટલે આર્મી, નેવી અને એરફોર્સના અલગ-અલગ કમાન્ડને ભેગા કરીને સંયુક્ત થિયેટર કમાન્ડ બનાવવો. આ પદ્ધતિમાં એક જ વડા સેનાપતિ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જમીન, દરિયાઈ, હવાઈ અને સાયબર સુરક્ષાની જવાબદારી સંભાળે છે.
મુખ્ય આંકડા અને આંકડાકીય માહિતી
- આજના સમયમાં હવાઈ સુરક્ષા ખૂબ મોંઘી પડી રહી છે. ઈરાનના શાહેદ મોડેલ જેવા એક સામાન્ય ડ્રોનની કિંમત લગભગ $20,000 થી $50,000 હોય છે, જ્યારે તેને તોડી પાડતી પેટ્રિઓટ, S-400 કે MR-SAM મિસાઈલનો ખર્ચ $10 લાખ થી $30 લાખ જેટલો થાય છે.
- ઉત્તર સરહદે ચીન સામે ભારતીય વિમાનોની સંખ્યા ઓછી છે. હિમાલય સરહદે ભારત પાસે લગભગ 460 થી 520 ફાઈટર વિમાનો છે, જ્યારે ચીનની પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી એરફોર્સ (PLAAF) પાસે 65 થી વધુ ફાઈટર સ્ક્વોડ્રન ઉપલબ્ધ છે.
- ભારતીય વાયુસેના પાસે હાલમાં લડાયક વિમાનોની અછત છે. બે મોરચે એકસાથે યુદ્ધ લડવા માટે 42 ફાઈટર સ્ક્વોડ્રન ની જરૂરિયાત મંજૂર થયેલી છે, પણ હાલમાં વાયુસેના પાસે માત્ર 30 થી 31 સક્રિય સ્ક્વોડ્રન જ છે.
- યુક્રેન યુદ્ધમાં મિસાઈલ નેટવર્કની મોટી તાકાત જોવા મળી. મજબૂત સરફેસ-ટુ-એર મિસાઈલ સિસ્ટમે રશિયાની મોટી વાયુસેનાને આકાશમાં એકચક્રી શાસન મેળવતા રોકી રાખી હતી.
આધુનિક હવાઈ શક્તિની ત્રણ મુખ્ય મર્યાદાઓ
- પહેલી મર્યાદા, મજબૂત એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ ગમે તેવી મોટી વાયુસેનાને રોકી શકે છે. યુક્રેનમાં જોવા મળ્યું કે જમીન પરથી છોડાતી મિસાઈલોએ રશિયાના મોટા વિમાનોને મુક્તપણે ઊડતા અટકાવ્યા હતા.
- બીજી મર્યાદા, આકાશ પર કબ્જો મેળવવાથી યુદ્ધમાં સીધી જીત નથી મળતી. ઈરાન પરના હવાઈ હુમલામાં દેખીતા લક્ષ્યો નાશ પામ્યા, પણ જમીનની ઊંડાણમાં બનેલા બંકરો અને છુપાયેલા સૈનિકો સલામત રહ્યા હતા.
- ત્રીજી મર્યાદા, સસ્તા ડ્રોન સામે મોંઘી મિસાઈલો વાપરવી નુકસાનકારક છે. સસ્તા ડ્રોનના ટોળાં સામે કિંમતી મિસાઈલોનો જથ્થો ઝડપથી પૂરો થઈ જાય છે, જે ઓપરેશન સિંદૂર (મે 2025) અને પશ્ચિમ એશિયામાં પણ જોવા મળ્યું હતું.
થિયેટરાઈઝેશન સામે IAF ની રજૂઆતો
- વાયુસેનાનું કહેવું છે કે હવાઈ શક્તિ ખૂબ ઝડપી અને લવચીક છે. રાફેલ અને સુખોઈ Su-30MKI જેવા વિમાનોને પાકિસ્તાન સરહદેથી હટાવીને થોડા જ કલાકોમાં ચીન સરહદે તૈનાત કરી શકાય છે.
- હાલમાં વાયુસેના પાસે માત્ર 30 સ્ક્વોડ્રન જ છે. જો આ વિમાનોને કાયમી ધોરણે અલગ-અલગ થિયેટર કમાન્ડમાં વહેંચી દેવાય, તો કટોકટીના સમયે જરૂરી જગ્યાએ વિમાનોની અછત સર્જાઈ શકે છે.
- ભૂતકાળના નાના યુદ્ધોમાં કેન્દ્રીય નિયંત્રણ સફળ રહ્યું છે. બાલાકોટ (2019) અને ઓપરેશન સિંદૂર (2025) જેવા ચોક્કસ હુમલાઓમાં દિલ્હી સ્થિત સેન્ટ્રલ કમાન્ડે ઉત્તમ કામગીરી કરી હતી.
- વાયુસેના કાયમી કમાન્ડને બદલે જોઈન્ટ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર્સ (JCC) બનાવવાની સલાહ આપે છે. આ કેન્દ્રો દ્વારા યુદ્ધ સમયે ત્રણેય સેનાઓ વચ્ચે વાતચીત કરીને નિર્ણય લઈ શકાય, જેથી વાયુસેનાને આર્મી ઓફિસરના હાથ નીચે ન જવું પડે.
ચીન સામે કેન્દ્રિય હવાઈ નિયંત્રણના પડકારો
- ચીન પાસે મોટું ઔદ્યોગિક માળખું અને લશ્કરી તાકાત છે. પાકિસ્તાન કરતાં અલગ, ચીન ભારતના હવાઈ હુમલા સહન કરીને પણ લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ ચાલુ રાખી શકે છે.
- હિમાલયનો પહાડી વિસ્તાર વિમાનોની અવરજવરમાં રુકાવટ બને છે. લડાખ અને ઉત્તર-પૂર્વના ઊંચા એરબેઝ પર રનવે નાના છે અને હવામાન ખરાબ રહે છે, જેથી વિમાનો ઝડપથી બદલી શકાતા નથી.
- માત્ર સલાહ-સૂચન આપતા કેન્દ્રો કટોકટીમાં ધીમા પડે છે. લડાખ અને સિયાચિન જેવા વિસ્તારોમાં એકસાથે હુમલો થાય ત્યારે સલાહ-મશવરા કરવામાં સમય બગડે છે અને દુશ્મનને ફાયદો થાય છે.
- જમીની ટુકડીઓને સમયસર હવાઈ મદદ મળવામાં વિલંબ થઈ શકે છે. જો વાયુસેનાના ઓર્ડર દૂર બેઠેલી હેડક્વાર્ટર કમાન્ડ આપતી હોય, તો સરહદ પર લડતી ઈન્ટીગ્રેટેડ બેટલ ગ્રુપ્સ (IBGs) ને તાત્કાલિક કવર મળવું મુશ્કેલ બને છે.
- ત્રણેય સેનાઓના રેન્ક અને પ્રમોશનના નિયમો અલગ છે. અધિકારીઓની સિનિયરિટી અને હોદ્દાઓ બાબતે મતે ભેદ હોવાથી એકસમાન કમાન્ડ બનાવવામાં પ્રશાસનિક અડચણો આવે છે.
આગળનો માર્ગ
- દેશના રાજકીય નેતૃત્વએ સ્પષ્ટ નિર્ણયો લેવા પડશે. સરકાર અને ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) એ ત્રણેય સેનાઓને ભેગી કરીને એકીકૃત થિયેટર કમાન્ડ બનાવવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવી જોઈએ.
- અધિકારીઓ માટે સંયુક્ત તાલીમ ફરજિયાત બનાવવી જરૂરી છે. અમેરિકાના ગોલ્ડવોટર-નિકોલ્સ એક્ટ ના મોડેલ મુજબ, અન્ય સેનાઓમાં સેવા આપવી અને સંયુક્ત કોર્સ કરવા પ્રમોશન માટે ફરજિયાત બનાવવામાં આવે.
- સંપત્તિના ઉપયોગ માટે સ્પષ્ટ નિયમો બનાવવા જોઈએ. નવા નિયમો મુજબ સ્થાનિક થિયેટર કમાન્ડરને વિમાનો વાપરવાની છૂટ મળે, પરંતુ મોટી કટોકટીમાં વાયુસેના પ્રમુખ વિમાનોને બીજા મોરચે ખસેડી શકે તેવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
- સસ્તા ડ્રોન સામે લડવા માટે નવી ટેકનોલોજી લાવવી પડશે. પ્રોજેક્ટ કુશ અને લેઝર એર ડિફેન્સ જેવી સિસ્ટમ વિકસાવવી જોઈએ, જેથી મોંઘી મિસાઈલો બગાડ્યા વિના ડ્રોન હુમલા નિષ્ફળ બનાવી શકાય.
- સેનાના ડિજિટલ નેટવર્કને એકબીજા સાથે જોડવા પડશે. આર્મીના રડાર, નેવીના વિમાનો અને વાયુસેનાના ફાઈટર પ્લેનને એક જ કમ્પ્યુટર સ્ક્રિન પર લિંક કરતું નેટવર્ક ઊભું કરવું જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
- યુક્રેન અને ઈરાનના યુદ્ધોએ સાબિત કર્યું છે કે અન્ય સેનાઓના સહકાર વગર માત્ર વાયુસેના એકલી યુદ્ધ જીતાડી શકતી નથી. વાયુસેનાની વિમાનોની અછત અંગેની ચિંતા વ્યાજબી છે, પણ ચીન જેવા મજબૂત દુશ્મન સામે જૂની પદ્ધતિઓ જોખમી છે. તેથી જલ્દીથી સંયુક્ત થિયેટર કમાન્ડ બનાવવાથી જ ભારતીય સેના ભવિષ્યના યુદ્ધો ઝડપ અને મજબૂતીથી લડી શકશે.