ભારતમાં ક્વિક કોમર્સનો ઉભાર અને કરિયાણાની દુકાનો પર તેની અસર
#GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #સમાવેશી વિકાસ #માળખાકીય સુવિધાઓ #રોજગારી #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં Business Standard ના એક લેખમાં ભારતના શહેરોમાં ઝડપથી વધી રહેલા ક્વિક કોમર્સ બિઝનેસ અને તેની અસરોની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.
- ડાર્ક સ્ટોર્સ અને AI ટેકનોલોજી લોકોને ઝડપી ડિલિવરી આપે છે, પણ તેનાથી સ્થાનિક કરિયાણાવાળાઓનો ધંધો જોખમમાં મુકાયો છે.
ક્વિક કોમર્સ શું છે?
- ક્વિક કોમર્સ એટલે કરિયાણું, શાકભાજી, દવાઓ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ જેવી વસ્તુઓ ગ્રાહકના ઘર સુધી માત્ર 10 થી 30 મિનિટ માં પહોંચાડવાની સેવા.
- સામાન્ય Amazon જેવી કંપનીઓ શહેર બહારના મોટા ગોડાઉનમાંથી 1 થી 3 દિવસમાં સામાન મોકલે છે, જ્યારે ક્વિક કોમર્સમાં સામાન શહેરની અંદર જ રખાય છે.
- આ માટે રહેણાંક વિસ્તારોમાં 2,000 થી 5,000 ચોરસ ફૂટ ના નાના ગોડાઉન બનાવવામાં આવે છે, જેને ડાર્ક સ્ટોર કહે છે. તે 2 થી 3 કિલોમીટર ના વિસ્તારમાં સેવા આપે છે.
- ડાર્ક સ્ટોરમાં જગ્યા ઓછી હોવાથી, આસપાસના લોકો કઈ વસ્તુઓ વધુ ખરીદે છે તે જાણવા માટે કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમનો ઉપયોગ થાય છે.
- ઓર્ડર મળતાં જ ડાર્ક સ્ટોરમાં રહેલો કર્મચારી માત્ર 2 થી 3 મિનિટ માં સામાન પેક કરી દે છે.
- ત્યારબાદ બાઇક સવાર ડિલિવરી બોય 10 થી 15 મિનિટ માં ગ્રાહકના ઘરે સામાન પહોંચાડી દે છે.
- પરંપરાગત ઈ-કોમર્સની સરખામણીમાં ક્વિક કોમર્સમાં મર્યાદિત પણ જરૂરી સામાન, સ્થાનિક ડાર્ક સ્ટોર અને ઝડપી ડિલિવરીની સુવિધા હોય છે.
- ભારતમાં Blinkit, Zepto અને Swiggy Instamart જેવા પ્લેટફોર્મ્સને કારણે 2022 થી 2025 વચ્ચે આ બિઝનેસ 24 ગણો વધીને 7.4 અબજ યુએસ ડોલર થયો છે.
- ભારતમાં સામાન પોતે રાખીને વેચતા ઈ-કોમર્સમાં એફડીઆઈ પર મનાઈ છે, પરંતુ માત્ર પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડતી કંપનીઓમાં ઓટોમેટિક રૂટથી 100% FDI ની મંજૂરી છે.
મુખ્ય તકો
- હવે કરિયાણા સિવાય ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને બ્યુટી પ્રોડક્ટ્સ પણ ઝડપથી મળવા લાગી છે, જેથી લોકો મહિને એકસાથે સામાન ખરીદવાને બદલે જરૂર પડે ત્યારે જ ઓર્ડર કરે છે.
- આ ક્ષેત્રમાં ₹54,000 કરોડ થી વધુનું વિદેશી રોકાણ આવ્યું છે, જેનાથી દેશમાં ટેકનોલોજી અને સપ્લાય ચેઈન મજબૂત થઈ રહી છે.
- શહેરોની અંદર ગોડાઉન બનાવવાનો વ્યાપ વધ્યો છે, જેમ કે Amazon Now ભારતના 100 ભારતીય શહેરો માં 1000 માઇક્રો-ફુલફિલમેન્ટ સેન્ટર્સ શરૂ કરી રહ્યું છે.
- લાખો યુવાનોને ડિલિવરી બોય અને ગોડાઉન વર્કર તરીકે શહેરોમાં રોજગારી મળી રહી છે.
- રીઅલ-ટાઇમ મશીન લર્નિંગ ની મદદથી ક્યાં કયા સામાનની માંગ છે તે જાણી શકાય છે, જેથી ખેડૂતો પાસેથી સીધો સામાન ખરીદીને બગાડ અટકાવી શકાય છે.
- ક્વિક કોમર્સને કારણે ડિજિટલ પેમેન્ટ વધ્યું છે અને UPI દ્વારા થતા દર મહિને 20 અબજ વ્યવહારો માં મોટો ઉમેરો થયો છે.
- માત્ર 10 થી 30 મિનિટ માં સામાન મળી જવાથી નોકરીયાત યુગલો, સિનિયર સિટિઝન્સ અને વ્યસ્ત શહેરીજનોને મોટી રાહત મળી છે.
- સરકારના ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC) થી નાના દુકાનદારો પણ મોટા ખર્ચ વગર ડિજિટલ ડિલિવરી સિસ્ટમ સાથે જોડાઈ શકે છે.
પડકારો
- વેપારી સંગઠન CAIT ના જણાવ્યા મુજબ, ક્વિક કોમર્સના કારણે કરિયાણાની દુકાનોનો 25% થી 30% ધંધો ઘટી ગયો છે, જેથી દેશની 3 કરોડ નાની દુકાનો માંથી પાંચમો ભાગ બંધ થવાના આરે છે.
- આ કંપનીઓ પોતાના 50% થી વધુ મૂડી વપરાશ ખોટ પૂરી કરવા માટે કરે છે અને કાયમી મિલકતો પાછળ 2.5% થી પણ ઓછો ખર્ચ કરે છે, જે FEMA ના નિયમોનું ઉલ્લંઘન ગણાય છે.
- ડાર્ક સ્ટોર્સમાંથી સતત દોડતા બાઇકોને કારણે દિલ્હી-NCR, મુંબઈ અને બેંગલુરુ જેવા મોટા શહેરોમાં ટ્રાફિક અને પ્રદૂષણ વધ્યા છે.
- ડિલિવરી પાર્ટનર્સ પર સમયસર પહોંચવાનું ભારે દબાણ રહે છે, કમાણી ચોક્કસ હોતી નથી અને સામાજિક સુરક્ષા કે વીમાના લાભ મળતા નથી.
- સરકારી સંસ્થા DPIIT ના ધ્યાન પર આવ્યું છે કે આ પ્લેટફોર્મ્સ પોતાના પસંદગીના મોટા વેપારીઓને જ ફાયદો કરાવે છે અને નાના જથ્થાબંધ વેપારીઓને અન્યાય થાય છે.
- સ્માર્ટફોન કે ડિજિટલ જ્ઞાન ન ધરાવતા નાના વેપારીઓ કરોડો રૂપિયાનું ભંડોળ ધરાવતી આ એપ્સ સામે ટકી શકતા નથી.
- કરિયાણાની દુકાનો બંધ થવાથી જૂની ખાતા પદ્ધતિ અને પાડોશના સામાજિક સંબંધો તૂટી રહ્યા છે.
- નાના દુકાનદારો મોટી કંપનીઓ જેવી જાહેરાતો, મોબાઈલ નોટિફિકેશન કે ભારે કેશબેક આપવાની તાકાત ધરાવતા નથી.
આગળનો માર્ગ
- કંપનીઓ પોતાના મળતિયા વેપારીઓને જ પ્રોત્સાહન ન આપે તે માટે કોમ્પિટિશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા (CCI) એ કોમ્પિટિશન એક્ટ, 2002 ની કલમ 4 નો કડક અમલ કરાવવો જોઈએ.
- સરકારે નિયમ બનાવવો જોઈએ કે મોટા ડાર્ક સ્ટોર્સે પોતાની જગ્યામાંથી 20% શેલ્ફ-સ્પેસ કોટા સ્થાનિક કરિયાણાના સામાન માટે અનામત રાખવો પડે.
- એપ્લિકેશન પર બધા વેપારીઓનો સામાન સરખી રીતે દેખાય અને પોતાની બ્રાન્ડ્સને જ આગળ ન કરાય તે માટે નવો કાયદો લાવવો જોઈએ.
- રાજ્ય સરકારે ડિલિવરી વાહનો પર ટ્રાફિક ટેક્સ લગાવવો જોઈએ અને તેમાંથી મળતી 100% ટેક્સ આવક નાના વેપારીઓને ડિજિટલ તાલીમ આપવા પાછળ વાપરવી જોઈએ.
- શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય એ ઝડપી ડિલિવરી પર મળતા બોનસ બંધ કરાવવા જોઈએ અને અંતર તથા સમયના આધારે ડિલિવરી બોયનું યોગ્ય ફિક્સ્ડ વેતન નક્કી કરવું જોઈએ.
- નાના દુકાનદારો પણ વ્યાજબી દરે ડિલિવરી બોય ભાડે રાખી શકે તે માટે સરકારે જાહેર ડિલિવરી નેટવર્ક ઊભું કરવું જોઈએ.
- વાણિજ્ય મંત્રાલય એ એવો નિયમ બનાવવો જોઈએ કે પ્લેટફોર્મ્સે તેમના 30% જેટલો માલ સ્થાનિક ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs) અને મહિલા ગૃહઉદ્યોગો પાસેથી જ ખરીદવો પડે.
- ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ એવી વ્યવસ્થા બનાવવી જોઈએ જેથી કરિયાણાવાળા પણ પોતાના કાયમી ગ્રાહકોને ડિજિટલ રીતે ઉધાર સામાન (BNPL) આપી શકે.
નિષ્કર્ષ
- ક્વિક કોમર્સે શહેરી જીવન ખૂબ જ સરળ બનાવ્યું છે, પણ સાથે જ નાના કરિયાણા વેપારીઓની આજીવિકા સામે મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે.
- ભારતે એવા સર્વસમાવેશી ડિજિટલ મોડેલ તરફ આગળ વધવું પડશે જ્યાં નાના વેપારીઓ અને ડિલિવરી વર્કર્સ બંનેના હિતોનું રક્ષણ થઈ શકે.