ભારતમાં ક્વિક કોમર્સનો ઉભાર અને કરિયાણાની દુકાનો પર તેની અસર
#GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #સમાવેશી વિકાસ #માળખાકીય સુવિધાઓ #રોજગારી #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં **Business Standard** ના એક લેખમાં ભારતના શહેરોમાં ઝડપથી વધી રહેલા ક્વિક કોમર્સ બિઝનેસ અને તેની અસરોની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.
- ડાર્ક સ્ટોર્સ અને AI ટેકનોલોજી લોકોને ઝડપી ડિલિવરી આપે છે, પણ તેનાથી સ્થાનિક કરિયાણાવાળાઓનો ધંધો જોખમમાં મુકાયો છે.
ક્વિક કોમર્સ શું છે?
- ક્વિક કોમર્સ એટલે કરિયાણું, શાકભાજી, દવાઓ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ જેવી વસ્તુઓ ગ્રાહકના ઘર સુધી માત્ર **10 થી 30 મિનિટ** માં પહોંચાડવાની સેવા.
- સામાન્ય **Amazon** જેવી કંપનીઓ શહેર બહારના મોટા ગોડાઉનમાંથી 1 થી 3 દિવસમાં સામાન મોકલે છે, જ્યારે ક્વિક કોમર્સમાં સામાન શહેરની અંદર જ રખાય છે.
- આ માટે રહેણાંક વિસ્તારોમાં **2,000 થી 5,000 ચોરસ ફૂટ** ના નાના ગોડાઉન બનાવવામાં આવે છે, જેને ડાર્ક સ્ટોર કહે છે. તે **2 થી 3 કિલોમીટર** ના વિસ્તારમાં સેવા આપે છે.
- ડાર્ક સ્ટોરમાં જગ્યા ઓછી હોવાથી, આસપાસના લોકો કઈ વસ્તુઓ વધુ ખરીદે છે તે જાણવા માટે કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમનો ઉપયોગ થાય છે.
- ઓર્ડર મળતાં જ ડાર્ક સ્ટોરમાં રહેલો કર્મચારી માત્ર **2 થી 3 મિનિટ** માં સામાન પેક કરી દે છે.
- ત્યારબાદ બાઇક સવાર ડિલિવરી બોય **10 થી 15 મિનિટ** માં ગ્રાહકના ઘરે સામાન પહોંચાડી દે છે.
- પરંપરાગત ઈ-કોમર્સની સરખામણીમાં ક્વિક કોમર્સમાં મર્યાદિત પણ જરૂરી સામાન, સ્થાનિક ડાર્ક સ્ટોર અને ઝડપી ડિલિવરીની સુવિધા હોય છે.
- ભારતમાં **Blinkit**, **Zepto** અને **Swiggy Instamart** જેવા પ્લેટફોર્મ્સને કારણે **2022** થી **2025** વચ્ચે આ બિઝનેસ **24 ગણો** વધીને **7.4 અબજ યુએસ ડોલર** થયો છે.
- ભારતમાં સામાન પોતે રાખીને વેચતા ઈ-કોમર્સમાં એફડીઆઈ પર મનાઈ છે, પરંતુ માત્ર પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડતી કંપનીઓમાં ઓટોમેટિક રૂટથી **100% FDI** ની મંજૂરી છે.
મુખ્ય તકો
- હવે કરિયાણા સિવાય ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને બ્યુટી પ્રોડક્ટ્સ પણ ઝડપથી મળવા લાગી છે, જેથી લોકો મહિને એકસાથે સામાન ખરીદવાને બદલે જરૂર પડે ત્યારે જ ઓર્ડર કરે છે.
- આ ક્ષેત્રમાં **₹54,000 કરોડ** થી વધુનું વિદેશી રોકાણ આવ્યું છે, જેનાથી દેશમાં ટેકનોલોજી અને સપ્લાય ચેઈન મજબૂત થઈ રહી છે.
- શહેરોની અંદર ગોડાઉન બનાવવાનો વ્યાપ વધ્યો છે, જેમ કે **Amazon Now** ભારતના **100 ભારતીય શહેરો** માં **1000 માઇક્રો-ફુલફિલમેન્ટ સેન્ટર્સ** શરૂ કરી રહ્યું છે.
- લાખો યુવાનોને ડિલિવરી બોય અને ગોડાઉન વર્કર તરીકે શહેરોમાં રોજગારી મળી રહી છે.
- રીઅલ-ટાઇમ **મશીન લર્નિંગ** ની મદદથી ક્યાં કયા સામાનની માંગ છે તે જાણી શકાય છે, જેથી ખેડૂતો પાસેથી સીધો સામાન ખરીદીને બગાડ અટકાવી શકાય છે.
- ક્વિક કોમર્સને કારણે ડિજિટલ પેમેન્ટ વધ્યું છે અને **UPI** દ્વારા થતા **દર મહિને 20 અબજ વ્યવહારો** માં મોટો ઉમેરો થયો છે.
- માત્ર **10 થી 30 મિનિટ** માં સામાન મળી જવાથી નોકરીયાત યુગલો, સિનિયર સિટિઝન્સ અને વ્યસ્ત શહેરીજનોને મોટી રાહત મળી છે.
- સરકારના **ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC)** થી નાના દુકાનદારો પણ મોટા ખર્ચ વગર ડિજિટલ ડિલિવરી સિસ્ટમ સાથે જોડાઈ શકે છે.
પડકારો
- વેપારી સંગઠન **CAIT** ના જણાવ્યા મુજબ, ક્વિક કોમર્સના કારણે કરિયાણાની દુકાનોનો **25% થી 30%** ધંધો ઘટી ગયો છે, જેથી દેશની **3 કરોડ નાની દુકાનો** માંથી પાંચમો ભાગ બંધ થવાના આરે છે.
- આ કંપનીઓ પોતાના **50% થી વધુ મૂડી** વપરાશ ખોટ પૂરી કરવા માટે કરે છે અને કાયમી મિલકતો પાછળ **2.5%** થી પણ ઓછો ખર્ચ કરે છે, જે **FEMA** ના નિયમોનું ઉલ્લંઘન ગણાય છે.
- ડાર્ક સ્ટોર્સમાંથી સતત દોડતા બાઇકોને કારણે **દિલ્હી-NCR**, **મુંબઈ** અને **બેંગલુરુ** જેવા મોટા શહેરોમાં ટ્રાફિક અને પ્રદૂષણ વધ્યા છે.
- ડિલિવરી પાર્ટનર્સ પર સમયસર પહોંચવાનું ભારે દબાણ રહે છે, કમાણી ચોક્કસ હોતી નથી અને સામાજિક સુરક્ષા કે વીમાના લાભ મળતા નથી.
- સરકારી સંસ્થા **DPIIT** ના ધ્યાન પર આવ્યું છે કે આ પ્લેટફોર્મ્સ પોતાના પસંદગીના મોટા વેપારીઓને જ ફાયદો કરાવે છે અને નાના જથ્થાબંધ વેપારીઓને અન્યાય થાય છે.
- સ્માર્ટફોન કે ડિજિટલ જ્ઞાન ન ધરાવતા નાના વેપારીઓ કરોડો રૂપિયાનું ભંડોળ ધરાવતી આ એપ્સ સામે ટકી શકતા નથી.
- કરિયાણાની દુકાનો બંધ થવાથી જૂની ખાતા પદ્ધતિ અને પાડોશના સામાજિક સંબંધો તૂટી રહ્યા છે.
- નાના દુકાનદારો મોટી કંપનીઓ જેવી જાહેરાતો, મોબાઈલ નોટિફિકેશન કે ભારે કેશબેક આપવાની તાકાત ધરાવતા નથી.
આગળનો માર્ગ
- કંપનીઓ પોતાના મળતિયા વેપારીઓને જ પ્રોત્સાહન ન આપે તે માટે **કોમ્પિટિશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા (CCI)** એ **કોમ્પિટિશન એક્ટ, 2002 ની કલમ 4** નો કડક અમલ કરાવવો જોઈએ.
- સરકારે નિયમ બનાવવો જોઈએ કે મોટા ડાર્ક સ્ટોર્સે પોતાની જગ્યામાંથી **20% શેલ્ફ-સ્પેસ કોટા** સ્થાનિક કરિયાણાના સામાન માટે અનામત રાખવો પડે.
- એપ્લિકેશન પર બધા વેપારીઓનો સામાન સરખી રીતે દેખાય અને પોતાની બ્રાન્ડ્સને જ આગળ ન કરાય તે માટે નવો કાયદો લાવવો જોઈએ.
- રાજ્ય સરકારે ડિલિવરી વાહનો પર ટ્રાફિક ટેક્સ લગાવવો જોઈએ અને તેમાંથી મળતી **100% ટેક્સ આવક** નાના વેપારીઓને ડિજિટલ તાલીમ આપવા પાછળ વાપરવી જોઈએ.
- **શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય** એ ઝડપી ડિલિવરી પર મળતા બોનસ બંધ કરાવવા જોઈએ અને અંતર તથા સમયના આધારે ડિલિવરી બોયનું યોગ્ય ફિક્સ્ડ વેતન નક્કી કરવું જોઈએ.
- નાના દુકાનદારો પણ વ્યાજબી દરે ડિલિવરી બોય ભાડે રાખી શકે તે માટે સરકારે જાહેર ડિલિવરી નેટવર્ક ઊભું કરવું જોઈએ.
- **વાણિજ્ય મંત્રાલય** એ એવો નિયમ બનાવવો જોઈએ કે પ્લેટફોર્મ્સે તેમના **30% જેટલો માલ** સ્થાનિક **ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs)** અને મહિલા ગૃહઉદ્યોગો પાસેથી જ ખરીદવો પડે.
- **ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)** એ એવી વ્યવસ્થા બનાવવી જોઈએ જેથી કરિયાણાવાળા પણ પોતાના કાયમી ગ્રાહકોને ડિજિટલ રીતે ઉધાર સામાન (BNPL) આપી શકે.
નિષ્કર્ષ
- ક્વિક કોમર્સે શહેરી જીવન ખૂબ જ સરળ બનાવ્યું છે, પણ સાથે જ નાના કરિયાણા વેપારીઓની આજીવિકા સામે મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે.
- ભારતે એવા સર્વસમાવેશી ડિજિટલ મોડેલ તરફ આગળ વધવું પડશે જ્યાં નાના વેપારીઓ અને ડિલિવરી વર્કર્સ બંનેના હિતોનું રક્ષણ થઈ શકે.