ભારતમાં સંઘીય નાણાકીય અસમાનતાના માળખાને સમજો
#GS-2 #ભારતીય રાજકારણ અને બંધારણ #સંઘવાદ (ફેડરલિઝમ) #GS-3 #અર્થતંત્ર #કરવેરા (ટેક્સેશન) #બજેટ #નાણાકીય સંઘવાદ #સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- અર્થશાસ્ત્રી જયન જોસ થૉમસ ના જણાવ્યા મુજબ, રાજ્ય સરકારો પર વધી રહેલું દેવું તે નબળા સંચાલનને કારણે નથી, પરંતુ તેમની ઓછી કમાણી અને મોટી જવાબદારીઓ વચ્ચેના માળખાકીય તફાવતને લીધે છે.
- ભારતની કર વ્યવસ્થામાં મોટાભાગના કરવેરા ઉઘરાવવાની સત્તા કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે, જ્યારે શિક્ષણ, આરોગ્ય, ખેતી અને કલ્યાણ યોજનાઓ પાછળ ખર્ચ કરવાની જવાબદારી રાજ્ય સરકારો ની છે.
- રાજ્યોની આવક કરતાં તેમનો ખર્ચ વધી જતો હોવાથી, આ ખાધ પૂરી કરવા માટે રાજ્યોએ બજારમાંથી દેવું (માર્કેટ બોરોઇંગ) લેવું પડે છે.
રાજ્યના બજેટ પરના દબાણને દર્શાવતા મહત્વના આંકડા
- વર્ષ 2023-24 માં કેરળે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં 1.5 ગણો વધુ ટેક્સ એકઠો કર્યો હતો, છતાં કેન્દ્ર તરફથી મળતી કર વહેંચણીમાં તેને દેશની 2.6% વસ્તી સામે માત્ર 1.92% હિસ્સો જ મળ્યો.
- રોજબરોજના ઊંચા ખર્ચના કારણે કેરળ પોતાના કુલ બજેટના માત્ર 10% જ મૂડીગત ખર્ચ (કેપિટલ એક્સપેન્ડિચર) માં વાપરી શકે છે, જ્યારે બાકીનો 90% રકમ દૈનિક વહીવટી ખર્ચમાં વપરાય છે.
- રાજ્યના બજેટમાંથી 20% નાણાં કર્મચારીઓના પગારમાં, 15.3% પેન્શનમાં અને 16.5% જૂના દેવાના વ્યાજની ચૂકવણીમાં વપરાઈ જાય છે.
- કેરળની બેંકોનો ધિરાણ-થી-થાપણ (CD) રેશિયો માત્ર 66% છે, જે દેશની 76% ની સરેરાશ કરતાં ઓછો છે અને મહારાષ્ટ્ર તથા તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોના 100% થી વધુ દરોની સરખામણીએ ઘણો પાછળ છે.
- રાજ્યો સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ (SDLs) પર 6.5% થી 7.5% જેટલું ઊંચું વ્યાજ ચૂકવે છે, જે કેન્દ્ર સરકારના વ્યાજ દર કરતાં 0.25 થી 0.75 ટકા વધારે હોય છે.
પડકારો
- રાજ્ય સરકારો પાસે ભંડોળની કમી હોવાથી તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને સંશોધન કેન્દ્રો બનાવી શકતી નથી, જેના કારણે ભણેલા-ગણેલા યુવાનો રાજ્ય છોડીને બહાર જતા રહે છે.
- આરોગ્ય અને શિક્ષણ ક્ષેત્રના જૂના સારા પરિણામો જાળવી રાખવા જરૂરી હોવાથી રાજ્યો પોતાના દૈનિક ખર્ચમાં અચાનક ઘટાડો કરી શકતા નથી.
- વ્યક્તિગત રીતે લોકો પાસે સંપત્તિ વધી રહી છે પરંતુ સરકારની કમાણી ઓછી છે, જેના કારણે સામાજિક અને આર્થિક અસમાનતા વધવાનું જોખમ ઊભું થયું છે.
- સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ (SDLs) પર વધુ વ્યાજ ભરવાને કારણે રાજ્યો દેવાના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે અને નવું દેવું વિકાસના કામોમાં વાપરવાને બદલે જૂનું વ્યાજ ભરવામાં વપરાય છે.
- બીજી તરફ, ચીનમાં સ્થાનિક સરકારોને બેંકોમાંથી લગભગ 2% જેટલા નીચા વ્યાજે નાણાં મળે છે, જેથી તેમને ભારત જેવા મોંઘા વ્યાજ દર ચૂકવવા પડતા નથી.
તુલનાત્મક કેસ સ્ટડી: ચીનનું સ્થાનિક સરકાર મોડેલ
- ચીનમાં માળખાકીય સુવિધાઓના મોટાભાગના કામો સ્થાનિક સરકારો જ કરે છે, જેના માટે તેઓ દેશની બેંકોમાં જમા થયેલી નાગરિકોની બચતનો ઉપયોગ કરે છે.
- ચીનની સ્થાનિક સરકારો ભંડોળ મેળવવા માટે સીધા લોકલ ગવર્નમેન્ટ બોન્ડ્સ (LGBs) બહાર પાડે છે.
- ત્યાંની સરકારો વ્યાપારી જમીનોનું મોટા પાયે વેચાણ કરીને પણ મોટી આવક ઊભી કરે છે.
- તેઓ બજેટની બહાર વધારાનું ધિરાણ મેળવવા માટે લોકલ ગવર્નમેન્ટ ફાઇનાન્સિંગ વ્હિકલ્સ (LGFVs) નો ઉપયોગ કરે છે.
આગળનો માર્ગ
- ટેક્સની વહેંચણી માટેના નિયમોમાં એવા સુધારા કરવા જોઈએ જેથી પોતાની રીતે વધુ ટેક્સ એકઠો કરતા રાજ્યોને પ્રોત્સાહન અને યોગ્ય હિસ્સો મળી રહે.
- બેંકોમાં વણવપરાયેલી પડેલી બચતનો ઉપયોગ રાજ્ય સરકારો પબ્લિક એસેટ્સ બનાવવા માટે સરળતાથી કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા બનાવવી જોઈએ.
- કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યોના દેવા પર ગેરંટી આપવી જોઈએ જેથી સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ (SDLs) પર લાગતો 0.25 થી 0.75 ટકા નો વધારાનો વ્યાજ બોજ નાબૂદ થઈ શકે.
- રાજ્યોએ પોતાના કુલ ખર્ચમાં મૂડીગત ખર્ચનો હિસ્સો 10% થી વધારવા માટે 10-વર્ષ ની યોજના બનાવીને ટેક પાર્ક અને પરિવહન સુવિધાઓ ઊભી કરવી જોઈએ.
- એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં જતા શ્રમિકોને આરોગ્ય, પેન્શન અને સામાજિક સુરક્ષાના લાભો અટક્યા વગર મળતા રહે તે માટે આંતર-રાજ્ય પદ્ધતિ બનાવવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- યુનિવર્સિટીઓ, હોસ્પિટલો અને ખેતી ક્ષેત્ર માટે દેવું કરવું એ માત્ર ખર્ચ નથી પરંતુ ભવિષ્ય માટેનો લાંબા ગાળાનો મોટો ફાયદો છે.
- સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ (SDLs) ના વ્યાજ દરો ઘટાડીને બેંકિંગ બચતનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાથી રાજ્યોનો સામાજિક અને આર્થિક વિકાસ ઝડપી બનશે.