ભારતમાં સંઘીય નાણાકીય અસમાનતાના માળખાને સમજો
#GS-2 #ભારતીય રાજકારણ અને બંધારણ #સંઘવાદ (ફેડરલિઝમ) #GS-3 #અર્થતંત્ર #કરવેરા (ટેક્સેશન) #બજેટ #નાણાકીય સંઘવાદ #સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- અર્થશાસ્ત્રી **જયન જોસ થૉમસ** ના જણાવ્યા મુજબ, રાજ્ય સરકારો પર વધી રહેલું દેવું તે નબળા સંચાલનને કારણે નથી, પરંતુ તેમની ઓછી કમાણી અને મોટી જવાબદારીઓ વચ્ચેના માળખાકીય તફાવતને લીધે છે.
- ભારતની કર વ્યવસ્થામાં મોટાભાગના કરવેરા ઉઘરાવવાની સત્તા **કેન્દ્ર સરકાર** પાસે છે, જ્યારે શિક્ષણ, આરોગ્ય, ખેતી અને કલ્યાણ યોજનાઓ પાછળ ખર્ચ કરવાની જવાબદારી **રાજ્ય સરકારો** ની છે.
- રાજ્યોની આવક કરતાં તેમનો ખર્ચ વધી જતો હોવાથી, આ ખાધ પૂરી કરવા માટે રાજ્યોએ **બજારમાંથી દેવું (માર્કેટ બોરોઇંગ)** લેવું પડે છે.
રાજ્યના બજેટ પરના દબાણને દર્શાવતા મહત્વના આંકડા
- વર્ષ **2023-24** માં કેરળે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં **1.5 ગણો** વધુ ટેક્સ એકઠો કર્યો હતો, છતાં કેન્દ્ર તરફથી મળતી કર વહેંચણીમાં તેને દેશની **2.6%** વસ્તી સામે માત્ર **1.92%** હિસ્સો જ મળ્યો.
- રોજબરોજના ઊંચા ખર્ચના કારણે કેરળ પોતાના કુલ બજેટના માત્ર **10%** જ **મૂડીગત ખર્ચ (કેપિટલ એક્સપેન્ડિચર)** માં વાપરી શકે છે, જ્યારે બાકીનો **90%** રકમ દૈનિક વહીવટી ખર્ચમાં વપરાય છે.
- રાજ્યના બજેટમાંથી **20%** નાણાં કર્મચારીઓના પગારમાં, **15.3%** પેન્શનમાં અને **16.5%** જૂના દેવાના વ્યાજની ચૂકવણીમાં વપરાઈ જાય છે.
- કેરળની બેંકોનો **ધિરાણ-થી-થાપણ (CD) રેશિયો** માત્ર **66%** છે, જે દેશની **76%** ની સરેરાશ કરતાં ઓછો છે અને **મહારાષ્ટ્ર** તથા **તમિલનાડુ** જેવા રાજ્યોના **100%** થી વધુ દરોની સરખામણીએ ઘણો પાછળ છે.
- રાજ્યો **સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ (SDLs)** પર **6.5% થી 7.5%** જેટલું ઊંચું વ્યાજ ચૂકવે છે, જે કેન્દ્ર સરકારના વ્યાજ દર કરતાં **0.25 થી 0.75 ટકા** વધારે હોય છે.
પડકારો
- રાજ્ય સરકારો પાસે ભંડોળની કમી હોવાથી તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને સંશોધન કેન્દ્રો બનાવી શકતી નથી, જેના કારણે ભણેલા-ગણેલા યુવાનો રાજ્ય છોડીને બહાર જતા રહે છે.
- આરોગ્ય અને શિક્ષણ ક્ષેત્રના જૂના સારા પરિણામો જાળવી રાખવા જરૂરી હોવાથી રાજ્યો પોતાના દૈનિક ખર્ચમાં અચાનક ઘટાડો કરી શકતા નથી.
- વ્યક્તિગત રીતે લોકો પાસે સંપત્તિ વધી રહી છે પરંતુ સરકારની કમાણી ઓછી છે, જેના કારણે સામાજિક અને આર્થિક અસમાનતા વધવાનું જોખમ ઊભું થયું છે.
- **સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ (SDLs)** પર વધુ વ્યાજ ભરવાને કારણે રાજ્યો દેવાના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે અને નવું દેવું વિકાસના કામોમાં વાપરવાને બદલે જૂનું વ્યાજ ભરવામાં વપરાય છે.
- બીજી તરફ, ચીનમાં સ્થાનિક સરકારોને બેંકોમાંથી **લગભગ 2%** જેટલા નીચા વ્યાજે નાણાં મળે છે, જેથી તેમને ભારત જેવા મોંઘા વ્યાજ દર ચૂકવવા પડતા નથી.
તુલનાત્મક કેસ સ્ટડી: ચીનનું સ્થાનિક સરકાર મોડેલ
- ચીનમાં માળખાકીય સુવિધાઓના મોટાભાગના કામો સ્થાનિક સરકારો જ કરે છે, જેના માટે તેઓ દેશની બેંકોમાં જમા થયેલી નાગરિકોની બચતનો ઉપયોગ કરે છે.
- ચીનની સ્થાનિક સરકારો ભંડોળ મેળવવા માટે સીધા **લોકલ ગવર્નમેન્ટ બોન્ડ્સ (LGBs)** બહાર પાડે છે.
- ત્યાંની સરકારો વ્યાપારી જમીનોનું મોટા પાયે વેચાણ કરીને પણ મોટી આવક ઊભી કરે છે.
- તેઓ બજેટની બહાર વધારાનું ધિરાણ મેળવવા માટે **લોકલ ગવર્નમેન્ટ ફાઇનાન્સિંગ વ્હિકલ્સ (LGFVs)** નો ઉપયોગ કરે છે.
આગળનો માર્ગ
- ટેક્સની વહેંચણી માટેના નિયમોમાં એવા સુધારા કરવા જોઈએ જેથી પોતાની રીતે વધુ ટેક્સ એકઠો કરતા રાજ્યોને પ્રોત્સાહન અને યોગ્ય હિસ્સો મળી રહે.
- બેંકોમાં વણવપરાયેલી પડેલી બચતનો ઉપયોગ રાજ્ય સરકારો પબ્લિક એસેટ્સ બનાવવા માટે સરળતાથી કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા બનાવવી જોઈએ.
- **કેન્દ્ર સરકારે** રાજ્યોના દેવા પર ગેરંટી આપવી જોઈએ જેથી **સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ (SDLs)** પર લાગતો **0.25 થી 0.75 ટકા** નો વધારાનો વ્યાજ બોજ નાબૂદ થઈ શકે.
- રાજ્યોએ પોતાના કુલ ખર્ચમાં મૂડીગત ખર્ચનો હિસ્સો **10%** થી વધારવા માટે **10-વર્ષ** ની યોજના બનાવીને ટેક પાર્ક અને પરિવહન સુવિધાઓ ઊભી કરવી જોઈએ.
- એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં જતા શ્રમિકોને આરોગ્ય, પેન્શન અને સામાજિક સુરક્ષાના લાભો અટક્યા વગર મળતા રહે તે માટે આંતર-રાજ્ય પદ્ધતિ બનાવવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- યુનિવર્સિટીઓ, હોસ્પિટલો અને ખેતી ક્ષેત્ર માટે દેવું કરવું એ માત્ર ખર્ચ નથી પરંતુ ભવિષ્ય માટેનો લાંબા ગાળાનો મોટો ફાયદો છે.
- **સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન્સ (SDLs)** ના વ્યાજ દરો ઘટાડીને બેંકિંગ બચતનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાથી રાજ્યોનો સામાજિક અને આર્થિક વિકાસ ઝડપી બનશે.