UDISE+ અને પરફોર્મન્સ ગ્રેડિંગ ઇન્ડેક્સ 2.0 રિપોર્ટ 2025-26
#GS-2 #GS-3 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #શિક્ષણ #માનવ સંસાધન #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #અર્થતંત્ર #પાયાની સુવિધાઓ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- શિક્ષણ મંત્રાલયે હાલમાં બે મહત્વપૂર્ણ અહેવાલો જાહેર કર્યા છે, જેમાં **UDISE+ 2025-26** અને **PGI 2.0** ના આંકડા શામેલ છે.
- આ આંકડાઓ શાળાઓની ક્ષમતા અને શિક્ષણની ગુણવત્તા માપવામાં મદદ કરે છે, જેથી માત્ર પ્રવેશ જ નહીં પરંતુ ભણતરના પરિણામો પર ધ્યાન આપી શકાય.
અહેવાલોની મુખ્ય માહિતી
- **UDISE+ 2025-26** અહેવાલ અનુસાર શાળાઓમાં બાળકોનો અભ્યાસ છોડવાનો દર ઘટ્યો છે અને શાળામાં દાખલ થતા બાળકોની સંખ્યા વધી છે.
- આમ છતાં માધ્યમિક સ્તરે અભ્યાસ છોડવો, ભણતરનું નબળું સ્તર અને રાજ્યો વચ્ચેની અસમાનતા હજુ પણ મોટી તકલીફો છે.
- **PGI 2.0** ઇન્ડેક્સ દર્શાવે છે કે એક પણ રાજ્ય સૌથી ઉંચો ગ્રેડ મેળવી શક્યું નથી, તેથી **NEP 2020** મુજબ વધુ સુધારા કરવાની જરૂર છે.
UDISE+ 2025-26 રિપોર્ટના મુખ્ય તારણો
- માધ્યમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ દર **8.2%** થી ઘટીને **7.0%** થયો છે, જ્યારે પ્રિપેરેટરી સ્તરે તે ઘટીને **1.8%** થઈ ગયો છે.
- **લદ્દાખ**, **ગુજરાત**, **છત્તીસગઢ** અને **કર્ણાટક** માં માધ્યમિક સ્તરે શાળા છોડનારા બાળકોનું પ્રમાણ સૌથી વધુ નોંધાયું છે.
- માધ્યમિક સ્તરે કુલ નોંધણી દર વધીને **71.7%** થયો છે અને વિદ્યાર્થીઓનો શાળામાં ટકી રહેવાનો દર **51.9%** પર પહોંચ્યો છે.
- દેશમાં શિક્ષકોની કુલ સંખ્યા પહેલીવાર **1 કરોડ** ના આંકડાને પાર કરીને **1.02 કરોડ** સુધી પહોંચી ગઈ છે.
- શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીનો ગુણોત્તર **NEP 2020** ના નિયમ મુજબ **30:1** ની મર્યાદામાં રહ્યો છે, જે પાયાના સ્તરે **10:1** અને માધ્યમિક સ્તરે **21:1** છે.
- પ્રાથમિકથી આગળના ધોરણોમાં જવાનો વિદ્યાર્થીઓનો દર સુધર્યો છે, જે પાયાના સ્તરથી પ્રિપેરેટરી સ્તરે **99.2%** નોંધાયો છે.
- શાળાઓમાં કમ્પ્યુટરની સુવિધા **69.9%** શાળાઓમાં અને ઇન્ટરનેટની સુવિધા **67.4%** શાળાઓમાં ઉપલબ્ધ થઈ છે.
- દેશની **95%** શાળાઓમાં વીજળી, **99.5%** માં પીવાનું પાણી અને **98.5%** શાળાઓમાં છોકરીઓ માટે શૌચાલયની સુવિધા ઊભી થઈ છે.
- દેશની **90.5%** શાળાઓમાં પુસ્તકાલય છે, પરંતુ દિવ્યાંગ બાળકો માટે રેમ્પની સુવિધા માત્ર **58.2%** શાળાઓમાં જ ઉપલબ્ધ છે.
- શિક્ષણ ક્ષેત્રે મહિલાઓની ભાગીદારી વધી છે, જ્યાં **54.9%** શિક્ષકો મહિલાઓ છે અને કુલ વિદ્યાર્થીઓમાં **48.4%** છોકરીઓ છે.
UDISE+ વિશે માહિતી
- **શિક્ષણ મંત્રાલય** દ્વારા તૈયાર કરાયેલું **UDISE+** એ તમામ સરકારી અને ખાનગી શાળાઓની માહિતી એકત્રિત કરતું વિશાળ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે.
- તે પૂર્વ-પ્રાથમિકથી માંડીને ઉચ્ચતર માધ્યમિક સુધીના ડેટા ભેગા કરે છે, જેથી યોગ્ય યોજનાઓ અને બજેટ ફાળવણી કરી શકાય.
- તે **NEP 2020** અને **સમગ્ર શિક્ષા** જેવા મહત્વના સરકારી કાર્યક્રમોના અમલીકરણ પર નજર રાખવા માટે રીઅલ-ટાઇમ આંકડા પૂરા પાડે છે.
PGI 2.0 2025-26 ના મુખ્ય તારણો
- આ વર્ષે એક પણ રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ **ઉત્કર્ષ**, **ઉત્તમ-1** કે **ઉત્તમ-2** જેવા ટોચના ત્રણ ગ્રેડ મેળવી શક્યો નથી.
- સમગ્ર દેશમાં **ચંદીગઢ** સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરીને **ઉત્તમ-3** ગ્રેડ મેળવવામાં સફળ રહ્યું છે.
- રાહતની વાત એ છે કે કોઈ પણ રાજ્ય સાવ નીચલા ગ્રેડ જેવા કે **આકાંક્ષી-2** અથવા **આકાંક્ષી-3** માં આવ્યું નથી.
પરફોર્મન્સ ગ્રેડિંગ ઇન્ડેક્સ 2.0 વિશે માહિતી
- **શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ** દ્વારા બનાવવામાં આવેલ **PGI 2.0** રાજ્યોની શાળાકીય શિક્ષણ વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરવાનો એક સમીક્ષાત્મક ઇન્ડેક્સ છે.
- આ ઇન્ડેક્સની શરૂઆત **2017** માં થઈ હતી અને **NEP 2020** ના લક્ષ્યો મુજબ તેમાં ફેરફાર કરીને **PGI 2.0** રજૂ કરાયો છે.
- આ સિસ્ટમ કુલ **1,000 ગુણ** ના આધારે રાજ્યોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જેમાં **6 ક્ષેત્રો** અને **73 સૂચકાંકો** સામેલ છે.
- આ સાધન **UDISE+**, **નેશનલ અચીવમેન્ટ સરવે**, **PM પોષણ** અને **વિદ્યાંજલિ** પોર્ટલ સાથે સીધું જોડાયેલું છે.
- આમાં રાજ્યોને **ઉત્કર્ષ** થી લઈને **આકાંક્ષી-3** સુધીના કુલ **10 સ્તરો** માં વહેંચવામાં આવે છે.
પડકારો
- શરૂઆતના ધોરણોમાં **98.5%** વિદ્યાર્થીઓ શાળાએ જાય છે, પરંતુ માધ્યમિક સ્તરે પહોંચતા આ સંખ્યા ઘટીને **51.9%** થઈ જાય છે.
- જો બાળક ધોરણ 3 સુધીમાં પાયાનું વાંચન ન શીખી શકે, તો આગળ જતાં ભણવામાં મુશ્કેલી પડે છે અને તે ધોરણ 9 સુધીમાં શાળા છોડી દે છે.
- પાયાના સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાનનો અભાવ હોવાથી બાળકોને આગળના ધોરણોનો અઘરો અભ્યાસક્રમ સમજવામાં તકલીફ પડે છે.
- દેશમાં આજે પણ **1 લાખ** થી વધુ શાળાઓ માત્ર એક જ શિક્ષકના ભરોસે ચાલે છે, જેનાથી શિક્ષણનું સ્તર બગડે છે.
- દેશની **40%** થી વધુ શાળાઓમાં દિવ્યાંગ બાળકો માટે જરૂરી ભૌતિક સુવિધાઓનો અભાવ છે.
- શાળાઓ અને સુવિધાઓ વધવા છતાં બાળકોના ભણતરનું વાસ્તવિક પરિણામ સુધર્યું નથી, જે PGI ના નીચા ગ્રેડ દર્શાવે છે.
- સૌથી આગળ રહેલા **ચંદીગઢ** અને પાછળ રહેલા **મેઘાલય**, **બિહાર** તથા **પશ્ચિમ બંગાળ** જેવા રાજ્યો વચ્ચે **31.4%** નો મોટો તફાવત છે.
- પાછળ રહી ગયેલા જિલ્લાઓ પાસે શિક્ષકોની તાલીમ અને સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ જેવા કામો કરવા માટે પૂરતું ભંડોળ નથી.
ડ્રોપઆઉટ અટકાવવા માટેના સરકારી ઉપાયો
- **શિક્ષણનો અધિકાર કાયદો, 2009** હેઠળ તમામ બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણની જોગવાઈ.
- **સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન** દ્વારા શાળાઓના વિકાસ અને સુવિધાઓ માટે નાણાકીય સહાય.
- વિદ્યાર્થીઓને શાળામાં જાળવી રાખવા માટે **PM પોષણ** યોજના હેઠળ પોષણયુક્ત આહાર.
- વંચિત વર્ગની છોકરીઓ માટે **કસ્તુરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય** ની નિવાસી શાળા સુવિધા.
આગળનો માર્ગ
- એક શિક્ષકવાળી શાળાઓને ભેગી કરીને મોટી શાળાઓ બનાવવી અને **APAAR** આઈડી દ્વારા દરેક વિદ્યાર્થીનું ટ્રેકિંગ કરવું.
- ધોરણ 3 સુધીના બાળકો માટે **નિપુણ ભારત મિશન** ઝડપી બનાવવું અને **પરખ** માળખા દ્વારા સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન કરવું.
- શિક્ષકોની ખાલી જગ્યાઓ તાત્કાલિક ભરવી અને **દીક્ષા** પ્લેટફોર્મ દ્વારા શિક્ષકોને સતત તાલીમ આપવી.
- ધોરણ 6 થી વ્યાવસાયિક શિક્ષણ શરૂ કરવું અને દિવ્યાંગ બાળકો માટે શાળામાં સુવિધાઓ સુધારવી.
- પંચાયત સ્તરે તૃતીય પક્ષ દ્વારા શૈક્ષણિક ઓડિટ કરાવવું અને તેના આધારે જ **સમગ્ર શિક્ષા** ના નાણાં ફાળવવા.
નિષ્કર્ષ
- ભારતે શાળાઓનો વિસ્તાર કરવામાં મોટી સફળતા મેળવી છે, પરંતુ **NEP 2020** ના લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવા માટે હવે ભણતરની ગુણવત્તા અને સમાન શિક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું અનિવાર્ય છે.