UDISE+ અને પરફોર્મન્સ ગ્રેડિંગ ઇન્ડેક્સ 2.0 રિપોર્ટ 2025-26
#GS-2 #GS-3 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #શિક્ષણ #માનવ સંસાધન #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #અર્થતંત્ર #પાયાની સુવિધાઓ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- શિક્ષણ મંત્રાલયે હાલમાં બે મહત્વપૂર્ણ અહેવાલો જાહેર કર્યા છે, જેમાં UDISE+ 2025-26 અને PGI 2.0 ના આંકડા શામેલ છે.
- આ આંકડાઓ શાળાઓની ક્ષમતા અને શિક્ષણની ગુણવત્તા માપવામાં મદદ કરે છે, જેથી માત્ર પ્રવેશ જ નહીં પરંતુ ભણતરના પરિણામો પર ધ્યાન આપી શકાય.
અહેવાલોની મુખ્ય માહિતી
- UDISE+ 2025-26 અહેવાલ અનુસાર શાળાઓમાં બાળકોનો અભ્યાસ છોડવાનો દર ઘટ્યો છે અને શાળામાં દાખલ થતા બાળકોની સંખ્યા વધી છે.
- આમ છતાં માધ્યમિક સ્તરે અભ્યાસ છોડવો, ભણતરનું નબળું સ્તર અને રાજ્યો વચ્ચેની અસમાનતા હજુ પણ મોટી તકલીફો છે.
- PGI 2.0 ઇન્ડેક્સ દર્શાવે છે કે એક પણ રાજ્ય સૌથી ઉંચો ગ્રેડ મેળવી શક્યું નથી, તેથી NEP 2020 મુજબ વધુ સુધારા કરવાની જરૂર છે.
UDISE+ 2025-26 રિપોર્ટના મુખ્ય તારણો
- માધ્યમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ દર 8.2% થી ઘટીને 7.0% થયો છે, જ્યારે પ્રિપેરેટરી સ્તરે તે ઘટીને 1.8% થઈ ગયો છે.
- લદ્દાખ, ગુજરાત, છત્તીસગઢ અને કર્ણાટક માં માધ્યમિક સ્તરે શાળા છોડનારા બાળકોનું પ્રમાણ સૌથી વધુ નોંધાયું છે.
- માધ્યમિક સ્તરે કુલ નોંધણી દર વધીને 71.7% થયો છે અને વિદ્યાર્થીઓનો શાળામાં ટકી રહેવાનો દર 51.9% પર પહોંચ્યો છે.
- દેશમાં શિક્ષકોની કુલ સંખ્યા પહેલીવાર 1 કરોડ ના આંકડાને પાર કરીને 1.02 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે.
- શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીનો ગુણોત્તર NEP 2020 ના નિયમ મુજબ 30:1 ની મર્યાદામાં રહ્યો છે, જે પાયાના સ્તરે 10:1 અને માધ્યમિક સ્તરે 21:1 છે.
- પ્રાથમિકથી આગળના ધોરણોમાં જવાનો વિદ્યાર્થીઓનો દર સુધર્યો છે, જે પાયાના સ્તરથી પ્રિપેરેટરી સ્તરે 99.2% નોંધાયો છે.
- શાળાઓમાં કમ્પ્યુટરની સુવિધા 69.9% શાળાઓમાં અને ઇન્ટરનેટની સુવિધા 67.4% શાળાઓમાં ઉપલબ્ધ થઈ છે.
- દેશની 95% શાળાઓમાં વીજળી, 99.5% માં પીવાનું પાણી અને 98.5% શાળાઓમાં છોકરીઓ માટે શૌચાલયની સુવિધા ઊભી થઈ છે.
- દેશની 90.5% શાળાઓમાં પુસ્તકાલય છે, પરંતુ દિવ્યાંગ બાળકો માટે રેમ્પની સુવિધા માત્ર 58.2% શાળાઓમાં જ ઉપલબ્ધ છે.
- શિક્ષણ ક્ષેત્રે મહિલાઓની ભાગીદારી વધી છે, જ્યાં 54.9% શિક્ષકો મહિલાઓ છે અને કુલ વિદ્યાર્થીઓમાં 48.4% છોકરીઓ છે.
UDISE+ વિશે માહિતી
- શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા તૈયાર કરાયેલું UDISE+ એ તમામ સરકારી અને ખાનગી શાળાઓની માહિતી એકત્રિત કરતું વિશાળ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે.
- તે પૂર્વ-પ્રાથમિકથી માંડીને ઉચ્ચતર માધ્યમિક સુધીના ડેટા ભેગા કરે છે, જેથી યોગ્ય યોજનાઓ અને બજેટ ફાળવણી કરી શકાય.
- તે NEP 2020 અને સમગ્ર શિક્ષા જેવા મહત્વના સરકારી કાર્યક્રમોના અમલીકરણ પર નજર રાખવા માટે રીઅલ-ટાઇમ આંકડા પૂરા પાડે છે.
PGI 2.0 2025-26 ના મુખ્ય તારણો
- આ વર્ષે એક પણ રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ ઉત્કર્ષ, ઉત્તમ-1 કે ઉત્તમ-2 જેવા ટોચના ત્રણ ગ્રેડ મેળવી શક્યો નથી.
- સમગ્ર દેશમાં ચંદીગઢ સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરીને ઉત્તમ-3 ગ્રેડ મેળવવામાં સફળ રહ્યું છે.
- રાહતની વાત એ છે કે કોઈ પણ રાજ્ય સાવ નીચલા ગ્રેડ જેવા કે આકાંક્ષી-2 અથવા આકાંક્ષી-3 માં આવ્યું નથી.
પરફોર્મન્સ ગ્રેડિંગ ઇન્ડેક્સ 2.0 વિશે માહિતી
- શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ દ્વારા બનાવવામાં આવેલ PGI 2.0 રાજ્યોની શાળાકીય શિક્ષણ વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરવાનો એક સમીક્ષાત્મક ઇન્ડેક્સ છે.
- આ ઇન્ડેક્સની શરૂઆત 2017 માં થઈ હતી અને NEP 2020 ના લક્ષ્યો મુજબ તેમાં ફેરફાર કરીને PGI 2.0 રજૂ કરાયો છે.
- આ સિસ્ટમ કુલ 1,000 ગુણ ના આધારે રાજ્યોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જેમાં 6 ક્ષેત્રો અને 73 સૂચકાંકો સામેલ છે.
- આ સાધન UDISE+, નેશનલ અચીવમેન્ટ સરવે, PM પોષણ અને વિદ્યાંજલિ પોર્ટલ સાથે સીધું જોડાયેલું છે.
- આમાં રાજ્યોને ઉત્કર્ષ થી લઈને આકાંક્ષી-3 સુધીના કુલ 10 સ્તરો માં વહેંચવામાં આવે છે.
પડકારો
- શરૂઆતના ધોરણોમાં 98.5% વિદ્યાર્થીઓ શાળાએ જાય છે, પરંતુ માધ્યમિક સ્તરે પહોંચતા આ સંખ્યા ઘટીને 51.9% થઈ જાય છે.
- જો બાળક ધોરણ 3 સુધીમાં પાયાનું વાંચન ન શીખી શકે, તો આગળ જતાં ભણવામાં મુશ્કેલી પડે છે અને તે ધોરણ 9 સુધીમાં શાળા છોડી દે છે.
- પાયાના સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાનનો અભાવ હોવાથી બાળકોને આગળના ધોરણોનો અઘરો અભ્યાસક્રમ સમજવામાં તકલીફ પડે છે.
- દેશમાં આજે પણ 1 લાખ થી વધુ શાળાઓ માત્ર એક જ શિક્ષકના ભરોસે ચાલે છે, જેનાથી શિક્ષણનું સ્તર બગડે છે.
- દેશની 40% થી વધુ શાળાઓમાં દિવ્યાંગ બાળકો માટે જરૂરી ભૌતિક સુવિધાઓનો અભાવ છે.
- શાળાઓ અને સુવિધાઓ વધવા છતાં બાળકોના ભણતરનું વાસ્તવિક પરિણામ સુધર્યું નથી, જે PGI ના નીચા ગ્રેડ દર્શાવે છે.
- સૌથી આગળ રહેલા ચંદીગઢ અને પાછળ રહેલા મેઘાલય, બિહાર તથા પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યો વચ્ચે 31.4% નો મોટો તફાવત છે.
- પાછળ રહી ગયેલા જિલ્લાઓ પાસે શિક્ષકોની તાલીમ અને સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ જેવા કામો કરવા માટે પૂરતું ભંડોળ નથી.
ડ્રોપઆઉટ અટકાવવા માટેના સરકારી ઉપાયો
- શિક્ષણનો અધિકાર કાયદો, 2009 હેઠળ તમામ બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણની જોગવાઈ.
- સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન દ્વારા શાળાઓના વિકાસ અને સુવિધાઓ માટે નાણાકીય સહાય.
- વિદ્યાર્થીઓને શાળામાં જાળવી રાખવા માટે PM પોષણ યોજના હેઠળ પોષણયુક્ત આહાર.
- વંચિત વર્ગની છોકરીઓ માટે કસ્તુરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય ની નિવાસી શાળા સુવિધા.
આગળનો માર્ગ
- એક શિક્ષકવાળી શાળાઓને ભેગી કરીને મોટી શાળાઓ બનાવવી અને APAAR આઈડી દ્વારા દરેક વિદ્યાર્થીનું ટ્રેકિંગ કરવું.
- ધોરણ 3 સુધીના બાળકો માટે નિપુણ ભારત મિશન ઝડપી બનાવવું અને પરખ માળખા દ્વારા સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન કરવું.
- શિક્ષકોની ખાલી જગ્યાઓ તાત્કાલિક ભરવી અને દીક્ષા પ્લેટફોર્મ દ્વારા શિક્ષકોને સતત તાલીમ આપવી.
- ધોરણ 6 થી વ્યાવસાયિક શિક્ષણ શરૂ કરવું અને દિવ્યાંગ બાળકો માટે શાળામાં સુવિધાઓ સુધારવી.
- પંચાયત સ્તરે તૃતીય પક્ષ દ્વારા શૈક્ષણિક ઓડિટ કરાવવું અને તેના આધારે જ સમગ્ર શિક્ષા ના નાણાં ફાળવવા.
નિષ્કર્ષ
- ભારતે શાળાઓનો વિસ્તાર કરવામાં મોટી સફળતા મેળવી છે, પરંતુ NEP 2020 ના લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવા માટે હવે ભણતરની ગુણવત્તા અને સમાન શિક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું અનિવાર્ય છે.