BNSS 2023 હેઠળ આરોપીની ગેરહાજરીમાં કેસ ચલાવવાની જોગવાઈ
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #GS-3 #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #BNSS 2023 #ગેરહાજરીમાં કેસની સુનાવણી
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- જમ્મુની એક ખાસ NIA કોર્ટે પહેલગામ આતંકી હુમલા કેસમાં પાકિસ્તાનમાં બેઠેલા લશ્કર-એ-તૈયબાના વડા હાફિઝ સઈદ સામે બિનજામીનપાત્ર વોરંટ બહાર પાડ્યું છે.
- હવે રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023 ની કલમ 356 હેઠળ આરોપીની ગેરહાજરીમાં જ કેસ ચલાવવા વિનંતી કરી શકે છે.
ગેરહાજરીમાં કેસ ચલાવવો એટલે શું?
- ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયા એટલે કે આરોપી કોર્ટમાં હાજર ન હોય તો પણ તેની ગેરહાજરીમાં જ ગુનાનો કેસ આગળ ચલાવવો.
- BNSS ની કલમ 356 મુજબ, જો કોઈ જાહેર કરેલો ભાગેડુ ગુનેગાર જાણી જોઈને નાસતો ફરે છે અને તેની ધરપકડ શક્ય નથી, તો કોર્ટ તેની ગેરહાજરીમાં જ તપાસ, સુનાવણી અને ચુકાદો આપી શકે છે.
ઉદ્ભવ અને કાનૂની પૃષ્ઠભૂમિ
- જૂના ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC), 1973 માં ભાગેડુ આરોપીઓ સામે પગલાં લેવાની જોગવાઈ હતી, પરંતુ આરોપીની ગેરહાજરીમાં જ આખો કેસ ચલાવીને ચુકાદો આપવાની છૂટ નહોતી.
- CrPC ની કલમ 82(4) માં નાસતા ફરતા આરોપીને જાહેર કરેલો ભાગેડુ જાહેર કરવાની જોગવાઈ હતી, જ્યારે કલમ 299 હેઠળ આરોપી ન મળે ત્યાં સુધી માત્ર પુરાવા નોંધવાની મંજૂરી મળતી હતી.
- CrPC ની કલમ 317 હેઠળ માત્ર વિશિષ્ટ સંજોગોમાં જ આરોપી વિના કામગીરી થતી, જેમ કે આરોપીની હાજરી જરૂરી ન હોય અથવા તે કોર્ટની કાર્યવાહીમાં સતત ખલેલ પહોંચાડતો હોય.
- નવા BNSS કાયદામાં કલમ 356 ઉમેરવામાં આવી છે, જે ભાગેડુ ગુનેગારની ગેરહાજરીમાં પણ પૂરેપૂરો કેસ ચલાવીને આખરી ચુકાદો આપવાની સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે.
BNSS હેઠળ ગેરહાજરીમાં કેસ ચલાવવાની મુખ્ય જોગવાઈઓ
- આ જોગવાઈ દરેક ગેરહાજર આરોપીને લાગુ પડતી નથી, માત્ર BNSS ની કલમ 84(4) હેઠળ જાહેર કરાયેલા ભાગેડુ ગુનેગારો માટે જ છે.
- આરોપી સામે BNS કે અન્ય કાયદા હેઠળ ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષ ની જેલ, આજીવન કેદ અથવા ફાંસીની સજા થઈ શકે તેવો ગંભીર ગુનો હોવો જોઈએ.
- કોર્ટને ખાતરી થવી જોઈએ કે આરોપી કેસથી બચવા માટે જાણી જોઈને ભાગી ગયો છે અને હાલમાં તેની ધરપકડ શક્ય નથી.
- પોતાના નિર્ણયો લિખિતમાં નોંધ્યા પછી, કોર્ટ આરોપીની આ ગેરહાજરીને કોર્ટમાં હાજર રહેવાના તેના અધિકારનો ત્યાગ ગણીને કેસ આગળ ચલાવી શકે છે.
- સુનાવણી શરૂ કરતા પહેલા કોર્ટે ઓછામાં ઓછા 30 દિવસ ના અંતરે ધરપકડ માટે સતત બે વોરંટ બહાર પાડવા જરૂરી છે.
- આરોપીને હાજર થવા માટે 30 દિવસ નો સમય આપતી જાહેર નોટિસ અખબારમાં છાપવી પડે છે અને તેના છેલ્લા જાણીતા સરનામે પણ ચોંટાડવી પડે છે.
- આરોપી સામે આરોપ નક્કી થયાના 90 દિવસ પૂરા થયા પછી જ ટ્રાયલ શરૂ થઈ શકે છે, જેથી આરોપીને હાજર થવાની પૂરતી તક મળે.
- સાક્ષીઓની જુબાની અને પુરાવાઓનું શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ ઈલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી રેકોર્ડિંગ કરવું પડે છે, જેથી આગળ જઈને પારદર્શિતા જળવાઈ રહે.