BNSS 2023 હેઠળ આરોપીની ગેરહાજરીમાં કેસ ચલાવવાની જોગવાઈ
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #GS-3 #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #BNSS 2023 #ગેરહાજરીમાં કેસની સુનાવણી
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- જમ્મુની એક ખાસ NIA કોર્ટે પહેલગામ આતંકી હુમલા કેસમાં પાકિસ્તાનમાં બેઠેલા લશ્કર-એ-તૈયબાના વડા **હાફિઝ સઈદ** સામે બિનજામીનપાત્ર વોરંટ બહાર પાડ્યું છે.
- હવે **રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA)** **ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023** ની **કલમ 356** હેઠળ આરોપીની ગેરહાજરીમાં જ કેસ ચલાવવા વિનંતી કરી શકે છે.
ગેરહાજરીમાં કેસ ચલાવવો એટલે શું?
- ટ્રાયલ ઇન એબ્સેન્શિયા એટલે કે આરોપી કોર્ટમાં હાજર ન હોય તો પણ તેની ગેરહાજરીમાં જ ગુનાનો કેસ આગળ ચલાવવો.
- **BNSS** ની **કલમ 356** મુજબ, જો કોઈ જાહેર કરેલો ભાગેડુ ગુનેગાર જાણી જોઈને નાસતો ફરે છે અને તેની ધરપકડ શક્ય નથી, તો કોર્ટ તેની ગેરહાજરીમાં જ તપાસ, સુનાવણી અને ચુકાદો આપી શકે છે.
ઉદ્ભવ અને કાનૂની પૃષ્ઠભૂમિ
- જૂના **ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC), 1973** માં ભાગેડુ આરોપીઓ સામે પગલાં લેવાની જોગવાઈ હતી, પરંતુ આરોપીની ગેરહાજરીમાં જ આખો કેસ ચલાવીને ચુકાદો આપવાની છૂટ નહોતી.
- **CrPC** ની **કલમ 82(4)** માં નાસતા ફરતા આરોપીને જાહેર કરેલો ભાગેડુ જાહેર કરવાની જોગવાઈ હતી, જ્યારે **કલમ 299** હેઠળ આરોપી ન મળે ત્યાં સુધી માત્ર પુરાવા નોંધવાની મંજૂરી મળતી હતી.
- **CrPC** ની **કલમ 317** હેઠળ માત્ર વિશિષ્ટ સંજોગોમાં જ આરોપી વિના કામગીરી થતી, જેમ કે આરોપીની હાજરી જરૂરી ન હોય અથવા તે કોર્ટની કાર્યવાહીમાં સતત ખલેલ પહોંચાડતો હોય.
- નવા **BNSS** કાયદામાં **કલમ 356** ઉમેરવામાં આવી છે, જે ભાગેડુ ગુનેગારની ગેરહાજરીમાં પણ પૂરેપૂરો કેસ ચલાવીને આખરી ચુકાદો આપવાની સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે.
BNSS હેઠળ ગેરહાજરીમાં કેસ ચલાવવાની મુખ્ય જોગવાઈઓ
- આ જોગવાઈ દરેક ગેરહાજર આરોપીને લાગુ પડતી નથી, માત્ર **BNSS** ની **કલમ 84(4)** હેઠળ જાહેર કરાયેલા ભાગેડુ ગુનેગારો માટે જ છે.
- આરોપી સામે **BNS** કે અન્ય કાયદા હેઠળ ઓછામાં ઓછી **10 વર્ષ** ની જેલ, આજીવન કેદ અથવા ફાંસીની સજા થઈ શકે તેવો ગંભીર ગુનો હોવો જોઈએ.
- કોર્ટને ખાતરી થવી જોઈએ કે આરોપી કેસથી બચવા માટે જાણી જોઈને ભાગી ગયો છે અને હાલમાં તેની ધરપકડ શક્ય નથી.
- પોતાના નિર્ણયો લિખિતમાં નોંધ્યા પછી, કોર્ટ આરોપીની આ ગેરહાજરીને કોર્ટમાં હાજર રહેવાના તેના અધિકારનો ત્યાગ ગણીને કેસ આગળ ચલાવી શકે છે.
- સુનાવણી શરૂ કરતા પહેલા કોર્ટે ઓછામાં ઓછા **30 દિવસ** ના અંતરે ધરપકડ માટે સતત બે વોરંટ બહાર પાડવા જરૂરી છે.
- આરોપીને હાજર થવા માટે **30 દિવસ** નો સમય આપતી જાહેર નોટિસ અખબારમાં છાપવી પડે છે અને તેના છેલ્લા જાણીતા સરનામે પણ ચોંટાડવી પડે છે.
- આરોપી સામે આરોપ નક્કી થયાના **90 દિવસ** પૂરા થયા પછી જ ટ્રાયલ શરૂ થઈ શકે છે, જેથી આરોપીને હાજર થવાની પૂરતી તક મળે.
- સાક્ષીઓની જુબાની અને પુરાવાઓનું શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ ઈલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી રેકોર્ડિંગ કરવું પડે છે, જેથી આગળ જઈને પારદર્શિતા જળવાઈ રહે.