સર્વોચ્ચ અદાલતે કામ શરૂ થયા પછી અપાતી પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ રદ કરી

#GS-3 #પર્યાવરણ #એન્વાયર્નમેન્ટલ ઈમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) #સંરક્ષણ #GS-2 #ન્યાયતંત્ર #સર્વોચ્ચ અદાલત #બંધારણ

શા માટે ચર્ચામાં છે?

સર્વોચ્ચ અદાલતે કેન્દ્ર સરકારના 2021 ના કાર્યાલય જ્ઞાપન (ઓફિસ મેમોરેન્ડમ) ને રદ કરી દીધું છે જે કામ શરૂ થઈ ગયા પછી પર્યાવરણીય મંજૂરી આપવાની છૂટ આપતું હતું.
અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે પર્યાવરણીય અસર આકલન (EIA) નોટિફિકેશન, 2006 હેઠળ કામ શરૂ કરતા પહેલા પર્યાવરણીય મંજૂરી લેવી સંપૂર્ણપણે ફરજિયાત છે.
અદાલતે જણાવ્યું કે પાછલી અસરથી મંજૂરી આપવાનો નિયમ માત્ર સરકારી આદેશથી ના બનાવી શકાય કારણ કે એનાથી ગેરકાયદે કામ કરનારાઓને કાયમી છૂટછાટ મળી જાય છે.
પાછલી અસરથી કોઈ પણ મંજૂરી આપવી હોય તો પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 હેઠળ વિધિવત સરકારી સૂચના બહાર પાડવી જરૂરી છે.

અદાલતે નોંધ્યું કે 2021 નું કાર્યાલય જ્ઞાપન પહેલા પ્રદૂષણ કરો અને પછી દંડ ભરી દો તેવી ખોટી વૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપતું હતું.
આ નીતિ બંધારણના અનુચ્છેદ 14 (સમાનતાનો અધિકાર) અને અનુચ્છેદ 21 (સ્વચ્છ પર્યાવરણમાં જીવવાનો અધિકાર) નો ભંગ કરતી હતી.
જૂના નિયમો હેઠળ અપાયેલી મંજૂરીઓ ચાલુ રહેશે, સિવાય કે કોઈ વ્યક્તિ તેને અદાલતમાં અલગથી પડકારે.
હવેથી ભવિષ્યમાં આવી કોઈ છૂટ આપવી હશે તો પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 ની કલમ 3 હેઠળ યોગ્ય નિયમ બનાવવો પડશે.
હોસ્પિટલ, એરપોર્ટ અને દેશની સુરક્ષા માટે અત્યંત જરૂરી પ્રોજેક્ટ્સ માટે જ કડક દેખરેખ હેઠળ આવી અપવાદરૂપ મંજૂરી આપી શકાશે.

એક્સ પોસ્ટ ફેક્ટો પર્યાવરણીય મંજૂરી એટલે કે પૂર્વ મંજૂરી લીધા વગર શરૂ થયેલા પ્રોજેક્ટને પાછળથી કાનૂની માન્યતા આપવી.
આ ચુકાદો પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને સતત વિકાસ બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની દિશામાં એક મહત્વનું પગલું છે.
અદાલતે સ્વીકાર્યું કે મોટા જાહેર પ્રોજેક્ટ્સ તોડી પાડવાથી દેશના પૈસાનો મોટો બગાડ થાય છે અને કચરો પણ ભેગો થાય છે.
2006 ના EIA નોટિફિકેશન નો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કોઈપણ બાંધકામ શરૂ થાય તે પહેલા પર્યાવરણ પર થતી અસર તપાસવી અને લોકોના વાંધા સાંભળવા.