કૃષિ યાંત્રીકીકરણ પરનું સબ-મિશન: ખેડૂતો સુધી આધુનિક સાધનો પહોંચાડવાની પહેલ

કૃષિ યાંત્રીકીકરણ પરનું સબ-મિશન: ખેડૂતો સુધી આધુનિક સાધનો પહોંચાડવાની પહેલ

#GS-2 #GS-3 #અર્થતંત્ર #કૃષિ #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • **કૃષિ યાંત્રીકીકરણ પરના સબ-મિશન (SMAM)** એ નાના ખેડૂતો, મહિલાઓ અને પછાત વર્ગો માટે આધુનિક ખેત સાધનોની પહોંચ સરળ બનાવી છે. ખાસ કરીને પૂર્વોત્તર રાજ્યો અને પછાત વિસ્તારોમાં આ યોજનાનો લાભ વધુ પહોંચ્યો છે.
  • આ યોજના શરૂ થઈ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં **₹9,404.47 કરોડ** નો ખર્ચ કરીને **21.61 લાખ** મશીનો વહેંચવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત ચોક્કસ ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે **₹52.5 કરોડ** ના ખર્ચે **40,918 હેક્ટર** જમીન પર **40,928** ડ્રોન પ્રદર્શનો યોજવામાં આવ્યા છે.

કૃષિ યાંત્રીકીકરણ પરનું સબ-મિશન (SMAM) શું છે?

  • **SMAM** યોજના **2014-15** માં **રાષ્ટ્રીય કૃષિ વિકાસ યોજના (RKVY)** હેઠળ એક કેન્દ્ર પ્રાયોજિત યોજના તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય હેતુ દેશભરમાં ખેતીમાં આધુનિક મશીનરીનો વપરાશ વધારવાનો છે.
  • આ યોજના 'વંચિતો સુધી પહોંચવું' ના સૂત્ર પર કામ કરે છે. તે નાના અને સીમાંત ખેડૂતો, મહિલાઓ, **SC/ST** સમુદાયો, **ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs)** અને ગ્રામીણ સાહસિકો સુધી મદદ પહોંચાડે છે.
  • યોજના હેઠળ **કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર્સ (CHCs)** સ્થાપવામાં આવે છે. આ કેન્દ્રો પરથી નાના ખેડૂતો મોંઘા સાધનો અને મશીનરી વાજબી ભાડે મેળવી શકે છે.
  • આ યોજના ખેતીમાં ઉપયોગી મશીનોનું વિતરણ વધારે છે અને મોંઘા તેમજ હાઇ-ટેક સાધનો માટે સ્પેશિયલ હબ તૈયાર કરવામાં મદદ કરે છે.
  • જે વિસ્તારોમાં ખેતી માટે ઓછી મશીનરી ઉપલબ્ધ છે ત્યાં વધુ ધ્યાન આપવામાં આવે છે. ભાડાની સુવિધા હોવાથી નાના ખેતરો ધરાવતા ખેડૂતોને મશીનો ખરીદવાનો વધારાનો બોજ પડતો નથી.
  • વર્ષ **2014-15** થી **2025-26** ના સમયગાળામાં કેન્દ્ર સરકારે **₹9,404.47 કરોડ** ની મદદ આપી છે. આ નાણાંથી વ્યક્તિગત ખેડૂતોને **21.61 લાખ** મશીનો આપવા ઉપરાંત **27,554** CHCs, **646** હાઇ-ટેક હબ અને **25,608** ફાર્મ મશીનરી બેંકો બનાવાઈ છે.
  • વ્યક્તિગત રીતે મશીનો મેળવતા ખેડૂતોની સંખ્યા **2020-21** માં **2.07 લાખ** હતી, જે વધીને **2024-25** માં **2.32 લાખ** થઈ ગઈ છે.
  • આ યોજનામાં સામાન્ય રાજ્યો માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર **60:40** ના ગુણોત્તરમાં ખર્ચ ઉપાડે છે. પૂર્વોત્તર અને હિમાલયન રાજ્યો માટે આ ગુણોત્તર **90:10** છે, જ્યારે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને **100%** કેન્દ્રીય સહાય મળે છે.
  • ખેડૂતોમાં જાગૃતિ લાવવા અને મશીનો વાપરવાની આવડત વધારવા માટે તાલીમ કાર્યક્રમો, પ્રદર્શનો અને માહિતી ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવે છે.
  • ખેતીના સાધનો સારી ગુણવત્તાવાળા અને સુરક્ષિત હોય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે યોજના હેઠળ સાધનોનું ટેસ્ટિંગ અને સર્ટિફિકેશન પણ કરવામાં આવે છે.

રાષ્ટ્રીય કૃષિ વિકાસ યોજના (RKVY)

  • વર્ષ **2007** માં શરૂ થયેલી **રાષ્ટ્રીય કૃષિ વિકાસ યોજના (RKVY)** એક મુખ્ય યોજના છે. તેનો હેતુ રાજ્યોને ખેતી અને તેની સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્રોમાં સરકારી રોકાણ વધારવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.
  • આ યોજના રાજ્યોને તેમની સ્થાનિક જરૂરિયાતો મુજબ ખેતીના પ્રોજેક્ટ્સ તૈયાર કરવાની અને તેને અમલમાં મૂકવાની પૂરી સ્વતંત્રતા આપે છે.
  • આ યોજના પાક ઉત્પાદન, ખેત માળખાકીય સુવિધાઓ, યાંત્રીકીકરણ અને પ્રોસેસિંગ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.
  • વર્ષ **2017-18** માં આ યોજનાનું નામ બદલીને **RKVY-RAFTAR** કરવામાં આવ્યું હતું. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પાક લણણી પહેલાની અને લણણી પછીની વ્યવસ્થાઓને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે.

ખેત ઉત્પાદકતા વધારવા માટે SMAM ના વ્યૂહાત્મક સ્તંભો

  • તાલીમ, સાધનોનું ટેસ્ટિંગ અને પ્રદર્શનોથી ખેતીની ક્ષમતા વધે છે. સાથે જ, પાક પ્રોસેસિંગ, સંગ્રહ અને કચરાના નિકાલ માટેના માળખાને મજબૂત બનાવવામાં આવે છે.
  • **DBT** સિસ્ટમ દ્વારા સામાન્ય ખેડૂતોને મશીનરી ખરીદવા **40%** અને **SC/ST** તેમજ નાના ખેડૂતોને **50%** સબસિડી મળે છે. આ ઉપરાંત, CHC અને FPO દ્વારા મશીનરી સેવાઓ મેળવવા માટે હેક્ટર દીઠ **₹2,000** ની મદદ અપાય છે.
  • સ્વસહાય જૂથો અને FPOs ને **₹30 લાખ** સુધીની ફાર્મ મશીનરી બેંક બનાવવા **80% થી 90%** સહાય મળે છે. તેમજ **₹250 લાખ** સુધીના કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર માટે **40%** સબસિડી આપવામાં આવે છે.
  • હાઇ-ટેક હબ દ્વારા ખેડૂતોને ખાસ પાક માટે ઉપયોગી અને મોટી ક્ષમતાવાળા આધુનિક મશીનો વાપરવા માટે મળે છે.
  • પૂર્વોત્તર રાજ્યો માટે વિશેષ મદદ આપવામાં આવે છે. ત્યાં નાના સાધનો ખરીદવા **100%** સુધી અને મશીનરી બેંક સ્થાપવા માટે **95%** સુધીની મદદ મળે છે.

SMAM હેઠળ ખેત યાંત્રીકીકરણ અને ડ્રોન ટેકનોલોજીની ભૂમિકા

  • ખેત યાંત્રીકીકરણમાં જમીન તૈયાર કરવાથી લઈને વાવણી, સિંચાઈ, ખાતર-દવા છંટકાવ અને લણણી સુધીના તમામ તબક્કે આધુનિક મશીનોનો ઉપયોગ થાય છે.
  • મશીનોના ઉપયોગથી મજૂરો અને પશુઓ પરની નિર્ભરતા ઘટે છે. ખેતીના કામો ઝડપથી થાય છે, ખર્ચ ઘટે છે અને ઉત્પાદનનું પ્રમાણ તેમજ ગુણવત્તા સુધરે છે.
  • આ યોજના ખેતીમાં ડ્રોનના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે માટે **ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR)** ને ખેતરોમાં પ્રદર્શનો કરવા માટે **₹52.50 કરોડ** ફાળવવામાં આવ્યા હતા.
  • વર્ષ **2023-24** થી **2025-26** દરમિયાન **ICAR**, રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ અને **કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs)** દ્વારા **40,918 હેક્ટર** જમીન પર **40,928** કિસાન ડ્રોન પ્રદર્શનો યોજાયા હતા.
  • સરકારી સંસ્થાઓ અને KVKs ને ડ્રોન ખરીદવા **100%** મદદ (મહત્તમ **₹10 લાખ**) મળે છે. FPOs ને **75%** સુધી ગ્રાન્ટ અને સેવા આપતી એજન્સીઓને હેક્ટર દીઠ **₹6,000** ની આકસ્મિક સહાય મળે છે.
  • મહિલાઓ પણ આધુનિક ખેતીમાં આગળ આવે તે માટે યોજનાના કુલ બજેટમાંથી **30%** રકમ ખાસ મહિલા ખેડૂતો માટે અનામત રાખવામાં આવી છે.

આગળનો માર્ગ

  • SMAM યોજનાથી નાના ખેડૂતો અને મહિલાઓ સુધી આધુનિક સાધનો પહોંચ્યા છે. પરંતુ લાંબા ગાળાના લાભ માટે ભાડાના દર પોસાય તેવા રાખવા અને દરેક જિલ્લામાં ખેડૂતોને યોગ્ય તાલીમ આપવી જરૂરી છે.
  • આગામી સમયમાં દરેક વિસ્તારની સ્થાનિક જરૂરિયાત મુજબ ટેકનોલોજી આપવી પડશે. સાથે જ પર્યાવરણને અનુકૂળ અને આબોહવા-સુસંગત મશીનરી અપનાવવાથી જ ખેતી ટકાઉ બનશે.