ભારત અને કેનેડા વચ્ચે સંરક્ષણ તથા ઉચ્ચ તકનીકી સહયોગ
#GS-3 #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #સંરક્ષણ #દ્વિપક્ષીય સંબંધો #ભારત-કેનેડા સંબંધો
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં કેનેડાના હાઇકમિશ્નર **Chris Cooter** એ ભારત અને કેનેડા વચ્ચે સંરક્ષણ અને ઉચ્ચ તકનીકી ક્ષેત્રે ભાગીદારી વધારવા માટે એક નવી વ્યૂહાત્મક યોજના રજૂ કરી છે.
કેનેડા-ભારત સંરક્ષણ સહયોગ વિશે
- આ સહયોગ બે મોટા લોકશાહી દેશો વચ્ચેનો નવો વ્યૂહાત્મક સંબંધ છે. આનો મુખ્ય હેતુ સપ્લાય ચેઇન મજબૂત કરવાનો, નવા લશ્કરી સાધનો સાથે મળીને બનાવવાનો અને મહત્વના કુદરતી સંસાધનો મેળવવાનો છે.
- પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષો અને બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિને કારણે આ જોડાણ જરૂરી બન્યું છે. આમાં કેનેડાનું સંશોધન, સ્પેસ રોબોટિક્સ અને ખનિજ સંપત્તિ ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતા અને સંરક્ષણ બજાર સાથે જોડાશે.
મહત્વના આંકડા અને વિગતો
- કેનેડાએ **2026** માં પોતાના સંરક્ષણ બજેટને જીડીપીના **2%** થી વધારે કર્યું છે અને **2035** સુધીમાં તેને **5%** સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.
- કેનેડા પાસે **31 મહત્વના ખનિજો** ના ભંડાર છે, જેમાં વિશ્વના ટંગસ્ટનનો **5%** હિસ્સો અને રેર અર્થ તત્વોનો **10મો** સૌથી મોટો જથ્થો સામેલ છે.
- કેનેડા સરકારે એરોસ્પેસ તકનીક માટે **$500 million investment** મંજૂર કર્યું છે, જેમાં ડ્રોન માટેનું ખાસ રિસર્ચ સેન્ટર પણ બનશે.
- યુરેનિયમ ઉત્પાદનમાં કેનેડા દુનિયામાં **3rd** ક્રમે છે, જે સ્વચ્છ ઊર્જા અને પરમાણુ ક્ષેત્રે ભારત માટે મહત્ત્વનું ભાગીદાર છે.
ભારત-કેનેડા સંરક્ષણ સહયોગ માટેની તકો
- કેનેડાએ **Defence Investment Agency** બનાવી છે, જે ભારતીય કંપનીઓને સંરક્ષણ સાધનોના ભાગો બનાવીને વૈશ્વિક બજારમાં વેચવાની તક આપશે.
- કેનેડાના એરોસ્પેસ અનુભવ અને ભારતની ફેક્ટરીઓની ઉત્પાદન ક્ષમતા સાથે મળવાથી ડ્રોન અને ઓટોમેટિક સિસ્ટમ્સનું ઉત્પાદન ઝડપી બનશે.
- કેનેડાની **RADARSAT** સેટેલાઇટ સિસ્ટમ અને સ્પેસ ટેકનોલોજીને ભારતના સસ્તા રોકેટ લોન્ચર સાથે જોડવાથી હિંદ મહાસાગરમાં દરિયાઈ સુરક્ષા વધશે.
- મહત્વના ખનિજો માટે થયેલી સમજૂતીથી ભારત ઉચ્ચ ટેકનોલોજી વાળા સંરક્ષણ સાધનો બનાવવા માટે કોબાલ્ટ, હિલિયમ અને રેર અર્થ તત્વો મેળવી શકશે.
- બંને દેશો **RIMPAC** અને **Talisman Sabre** જેવી મોટી નૌકાસૈન્ય કવાયતોમાં સાથે ભાગ લઈને પોતાની સેનાઓ વચ્ચે તાલમેળ વધારી રહ્યા છે.
અત્યાર સુધી લેવાયેલા પગલાં
- બંને દેશોએ ઓટાવા અને નવી દિલ્હીમાં ખાસ સંરક્ષણ સલાહકારોની નિમણૂક કરી છે જેથી સેનાઓ વચ્ચે સીધો સંપર્ક જળવાઈ રહે.
- ઉચ્ચ સ્તરીય નેતાઓએ દ્વિપક્ષીય સંરક્ષણ વાર્તા શરૂ કરી છે, જેથી સુરક્ષાના સમાન લક્ષ્યો નક્કી કરી શકાય.
- ભારતની **National Defence College** ના પ્રતિનિધિમંડળે કેનેડાની મુલાકાત લીધી હતી, જેથી બંને દેશોની લશ્કરી તાલીમ સંસ્થાઓ વચ્ચે આદાન-પ્રદાન વધારી શકાય.
- સપ્લાય ચેઇનને સુરક્ષિત રાખવા માટે **March 2026** ની શિખર બેઠક દરમિયાન મહત્વના ખનિજો માટેના કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
પડકારો
- ભૂતકાળના રાજદ્વારી મતભેદો અને રાજકીય મુદ્દાઓને કારણે સંબંધોમાં આવેલી ખટાશ દૂર કરીને નવો વિશ્વાસ ઊભો કરવો જરૂરી છે.
- બંને દેશો વચ્ચેની સંસ્થાઓ અને કાર્યકારી જૂથો ધીમી ગતિએ કામ કરી રહ્યા છે, તેથી માત્ર કરાર કરવાથી આગળ વધીને સક્રિય કામગીરી કરવી પડશે.
- લશ્કરી સાધનો ખરીદવાના નિયમો, નિકાસના કાયદા અને સરકારી પ્રક્રિયાઓ અલગ હોવાથી પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ થાય છે.
- પશ્ચિમ એશિયાના યુદ્ધો અને સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાં પડતી અડચણોને કારણે કાચા માલના ભાવમાં અસ્થિરતા રહે છે.
- ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરના કડક નિયમો અને બૌદ્ધિક સંપદાના કાયદાને કારણે અદ્યતન સોફ્ટવેર અને સેટેલાઇટ ભાગોની આપ-લે અઘરી બને છે.
આગળનો માર્ગ
- કેનેડાના ડ્રોન હબ અને ભારતીય ડિફેન્સ સ્ટાર્ટઅપ્સે સાથે મળીને નવા ડ્રોન પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ શરૂ કરવું જોઈએ.
- બંને દેશોની નૌકાસૈન્યને બંદરો પર બળતણ અને રિપેરિંગની સુવિધા સરળતાથી મળે તે માટે **Mutual Logistics Support Agreement** આખરી કરવો જોઈએ.
- ખનિજોની ગુણવત્તા ચકાસવા માટે બંને દેશોએ સાથે મળીને ટેસ્ટિંગ સેન્ટરો શરૂ કરવા જોઈએ જેથી નિકાસ પહેલા ગુણવત્તા જળવાઈ રહે.
- સૈન્ય અધિકારીઓની અરસપરસ બદલી અને સંયુક્ત લશ્કરી કવાયતોનું આયોજન વધારે પ્રમાણમાં કરવું જોઈએ.
- એરોસ્પેસ, સંરક્ષણ અને સ્પેસ ટેકનોલોજીમાં રોકાણને કાનૂની રક્ષણ આપવા માટે વેપાર કરાર **CEPA** ઝડપથી પૂર્ણ કરવો જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- બદલાતી વૈશ્વિક સુરક્ષા પરિસ્થિતિ ભારત અને કેનેડા માટે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સાથે કામ કરવાની નવી તક લાવે છે. કેનેડાની ટેકનોલોજી અને ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતા ભેગી થઈને ઈન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવશે.