ભારતમાં ટકાઉ શહેરી વિકાસ માટેનો માર્ગદર્શક રોડમેપ
#GS-1 #GS-2 #GS-3 #ભૂગોળ #વસતી #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સ્થાનિક સ્વરાજ્ય #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન #ટકાઉ વિકાસ #શહેરીકરણ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં શહેરો ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આના કારણે મકાનોની અછત, પ્રદૂષણ, પાણીની તંગી અને નબળા વહીવટ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે.
- જો સ્થાનિક નગરપાલિકાઓને પૂરતા નાણાં આપવામાં આવે અને પર્યાવરણને અનુકૂળ આયોજન થાય, તો જ શહેરોમાં સારું જીવન શક્ય બનશે.
ભારતમાં ઝડપી શહેરીકરણના મુખ્ય પરિણામો
- મોંઘા મકાનોના કારણે ગામડેથી આવતા ગરીબ લોકો ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેવા મજબૂર બને છે. ભારતના આશરે **17%** શહેરી લોકો ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહે છે, જેમાં મુંબઈની **ધારાવી** માં ફક્ત **2.1 ચોરસ કિલોમીટરમાં 10 લાખથી વધુ લોકો** વસે છે.
- ફેક્ટરીઓ અને ગાડીઓના ધુમાડાથી શહેરોની હવા ઝેરી બની રહી છે. દિલ્હી જેવા વિસ્તારમાં શિયાળામાં ભારે ધુમ્મસ છવાય છે, જેનાથી લોકોને શ્વાસની ગંભીર બીમારીઓ થાય છે.
- કુદરતી તળાવો અને નાળાઓ પર કોંક્રિટ બાંધી દેવાથી અતિવૃષ્ટિમાં પૂર આવે છે. બેંગલુરુમાં બાંધકામ **1,000%** વધતાં તળાવો અને જંગલોનું ક્ષેત્રફળ **93%** ઘટી ગયું છે, જેથી સામાન્ય વરસાદમાં પણ પાણી ભરાઈ જાય છે.
- ભૂગર્ભ જળનો અતિશય વપરાશ અને ગંદુ પાણી નદીઓમાં છોડવાથી પીવાના પાણીની ભારે તંગી સર્જાઈ છે. **2019** માં **ચેન્નાઈ** માં **ડે ઝીરો** ની સ્થિતિ આવી ગઈ હતી અને મુખ્ય જળાશયો સુકાઈ જતાં ટેન્કરો પર નિર્ભર રહેવું પડ્યું હતું.
- શહેરોમાં દર વર્ષે **58 મિલિયન ટન કચરો** નીકળે છે, પણ તેનો યોગ્ય નિકાલ થતો નથી. દિલ્હીનો **ગાઝીપુર લેન્ડફિલ** કચરાનો ડુંગર **60 મીટર** થી વધુ ઊંચો થઈ ગયો છે, જેમાં વારંવાર આગ લાગે છે અને ઝેરી **ભારે ધાતુઓ** જમીનમાં ભળે છે.
- ગાડીઓની સંખ્યા વધવાની સરખામણીએ બસ કે મેટ્રોની સુવિધા ઓછી છે. બેંગલુરુ અને ગુડગાંવ જેવા આઈટી હબમાં રોજ સવાર-સાંજ કલાકો સુધી ટ્રાફિક જામ રહે છે.
- શહેરી ગરીબોને પૌષ્ટિક ખોરાક અને સારવાર મળતા નથી. **NFHS-4** ના રિપોર્ટ મુજબ ઝૂંપડપટ્ટીના **38% બાળકો** કુપોષણ અને શારીરિક અટકાપણાનો ભોગ બન્યા છે.
- મહાનગરપાલિકાઓ પાસે પોતાના સ્વતંત્ર નિર્ણય લેવાની કે નાણાં ખર્ચવાની શક્તિ નથી. **74મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, 1992** પૂરો અમલી બન્યો નથી, જેના કારણે દેશના **65% સરકારી શહેરો** પાસે કોઈ માસ્ટર પ્લાન જ નથી.
ટકાઉ શહેરી વિકાસ માટે જરૂરી મુખ્ય પગલાં
- શહેરોનો આયોજનબદ્ધ વિકાસ કરવા **GIS-आधारિત માસ્ટર પ્લાન** બનાવવો જરૂરી છે. બસ કે મેટ્રો સ્ટેશનથી **500 થી 800 મીટર** ના અંતરમાં જ રહેઠાણ અને વેપાર ક્ષેત્રો વિકસાવવા જોઈએ જેથી લોકો ચાલીને મુસાફરી કરી શકે.
- શહેરોના કુદરતી નાળાં અને તળાવો સાચવવા **બ્લુ-ગ્રીન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર** ઊભું કરવું જોઈએ. **સ્પંજ સિટી મોડેલ** અપનાવીને રસ્તા અને પાર્કિંગમાં એવા પથ્થર કે બ્લોક વાપરવા જોઈએ જેથી વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઉતરી શકે.
- ઘરેથી જ કચરો અલગ કરવાની પ્રથા ફરજિયાત કરવી જોઈએ અને ઉદ્યોગો માટે **ઝીરો લિક્વિડ ડિસ્ચાર્જ (ZLD)** ના નિયમો લાવવા જોઈએ. કચરાના પુનઃવપરાશ માટે **મટીરિયલ રિકવરી ફેસિલિટીઝ (MRFs)** સ્થાપવી જોઈએ અને ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરીને ફરી વાપરવું જોઈએ.
- મેટ્રો, સીટી બસ અને સાયકલ ટ્રેકને એકબીજા સાથે જોડવા જોઈએ. સરકારી બસોને ઈલેક્ટ્રિક બનાવવી જોઈએ અને એક જ ડિજિટલ ટિકિટ કાર્ડથી તમામ વાહનોમાં મુસાફરી કરવાની સુવિધા આપવી જોઈએ.
- **એનર્જી કન્ઝર્વેશન બિલ્ડિંગ કોડ (ECBC)** અનુસાર મકાનોનું બાંધકામ ફરજિયાત કરવું જોઈએ. મકાનોની છત પર સફેદ કલર કે **કૂલ રૂફ** ટેકનોલોજી વાપરવી જોઈએ અને વરસાદી પાણી સંચય સિસ્ટમ ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ.
- **74મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, 1992** હેઠળ નગરપાલિકાઓને નાણાકીય અને વહીવટી સત્તા સોંપવી જોઈએ. સ્થાનિક તંત્રોએ પોતાના ટેક્સનું કલેક્શન સુધારવું જોઈએ અને વિકાસ કામો માટે **મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ** બહાર પાડવા જોઈએ.
- ઝૂંપડપટ્ટીનો ત્યાં જ સુધારો કરવો જોઈએ અને **જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPPs)** દ્વારા ગરીબો માટે સસ્તા મકાનો બનાવવા જોઈએ. આ મકાનોમાં વીજળી, પીવાનું ચોખ્ખું પાણી અને ભૂગર્ભ ગટરની સુવિધા હોવી જરૂરી છે.
- મોટા શહેરો પર વસતીનું ભારણ ઘટાડવા નાના ટાઉન અને ટાયર-2 અથવા ટાયર-3 શહેરોનો વિકાસ કરવો જોઈએ. આ નાના શહેરોને ઝડપી ટ્રેન અને બસથી મોટા શહેરો સાથે જોડવા જોઈએ જેથી લોકો ત્યાં સ્થળાંતર કરે.
નિષ્કર્ષ
- ભારતના શહેરોની ખરી સમસ્યા સંસાધનોની અછત નથી, પરંતુ નબળો સ્થાનિક વહીવટ અને આયોજનનો અભાવ છે.
- જો સ્થાનિક નગરપાલિકાઓને આર્થિક સત્તા આપવામાં આવે અને પર્યાવરણ અનુકૂળ આયોજન થાય, તો જ ભારતના શહેરો રહેવા લાયક અને ટકાઉ બનશે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
- ટ્રાન્ઝિટ-ઓરિએન્ટેડ ડેવલપમેન્ટ એટલે મેટ્રો કે બસ સ્ટેશનના **500 થી 800 મીટર** ના વિસ્તારમાં જ વસવાટ અને વેપાર કેન્દ્રો બનાવવા, જેથી લોકોને વાહનો ઓછા વાપરવા પડે.
- શહેરી પેનલ્ટી એટલે ગામડાંની સરખામણીએ શહેરી ગરીબોને મળતી નબળી આરોગ્ય સુવિધાઓ, જેમ કે **NFHS-4** મુજબ ઝૂંપડપટ્ટીના **38% બાળકો** કુપોષણનો ભોગ બન્યા છે.
- સ્પંજ સિટી મોડેલ એવી પદ્ધતિ છે જેમાં પોરસ રસ્તા અને તળાવો દ્વારા વરસાદી પાણીને સોષી લેવામાં આવે છે, જેથી પૂર અટકે છે અને જમીનમાં પાણીનું સ્તર વધે છે.