ભારતમાં ટકાઉ શહેરી વિકાસ માટેનો માર્ગદર્શક રોડમેપ
#GS-1 #GS-2 #GS-3 #ભૂગોળ #વસતી #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સ્થાનિક સ્વરાજ્ય #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન #ટકાઉ વિકાસ #શહેરીકરણ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં શહેરો ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આના કારણે મકાનોની અછત, પ્રદૂષણ, પાણીની તંગી અને નબળા વહીવટ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે.
- જો સ્થાનિક નગરપાલિકાઓને પૂરતા નાણાં આપવામાં આવે અને પર્યાવરણને અનુકૂળ આયોજન થાય, તો જ શહેરોમાં સારું જીવન શક્ય બનશે.
ભારતમાં ઝડપી શહેરીકરણના મુખ્ય પરિણામો
- મોંઘા મકાનોના કારણે ગામડેથી આવતા ગરીબ લોકો ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેવા મજબૂર બને છે. ભારતના આશરે 17% શહેરી લોકો ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહે છે, જેમાં મુંબઈની ધારાવી માં ફક્ત 2.1 ચોરસ કિલોમીટરમાં 10 લાખથી વધુ લોકો વસે છે.
- ફેક્ટરીઓ અને ગાડીઓના ધુમાડાથી શહેરોની હવા ઝેરી બની રહી છે. દિલ્હી જેવા વિસ્તારમાં શિયાળામાં ભારે ધુમ્મસ છવાય છે, જેનાથી લોકોને શ્વાસની ગંભીર બીમારીઓ થાય છે.
- કુદરતી તળાવો અને નાળાઓ પર કોંક્રિટ બાંધી દેવાથી અતિવૃષ્ટિમાં પૂર આવે છે. બેંગલુરુમાં બાંધકામ 1,000% વધતાં તળાવો અને જંગલોનું ક્ષેત્રફળ 93% ઘટી ગયું છે, જેથી સામાન્ય વરસાદમાં પણ પાણી ભરાઈ જાય છે.
- ભૂગર્ભ જળનો અતિશય વપરાશ અને ગંદુ પાણી નદીઓમાં છોડવાથી પીવાના પાણીની ભારે તંગી સર્જાઈ છે. 2019 માં ચેન્નાઈ માં ડે ઝીરો ની સ્થિતિ આવી ગઈ હતી અને મુખ્ય જળાશયો સુકાઈ જતાં ટેન્કરો પર નિર્ભર રહેવું પડ્યું હતું.
- શહેરોમાં દર વર્ષે 58 મિલિયન ટન કચરો નીકળે છે, પણ તેનો યોગ્ય નિકાલ થતો નથી. દિલ્હીનો ગાઝીપુર લેન્ડફિલ કચરાનો ડુંગર 60 મીટર થી વધુ ઊંચો થઈ ગયો છે, જેમાં વારંવાર આગ લાગે છે અને ઝેરી ભારે ધાતુઓ જમીનમાં ભળે છે.
- ગાડીઓની સંખ્યા વધવાની સરખામણીએ બસ કે મેટ્રોની સુવિધા ઓછી છે. બેંગલુરુ અને ગુડગાંવ જેવા આઈટી હબમાં રોજ સવાર-સાંજ કલાકો સુધી ટ્રાફિક જામ રહે છે.
- શહેરી ગરીબોને પૌષ્ટિક ખોરાક અને સારવાર મળતા નથી. NFHS-4 ના રિપોર્ટ મુજબ ઝૂંપડપટ્ટીના 38% બાળકો કુપોષણ અને શારીરિક અટકાપણાનો ભોગ બન્યા છે.
- મહાનગરપાલિકાઓ પાસે પોતાના સ્વતંત્ર નિર્ણય લેવાની કે નાણાં ખર્ચવાની શક્તિ નથી. 74મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, 1992 પૂરો અમલી બન્યો નથી, જેના કારણે દેશના 65% સરકારી શહેરો પાસે કોઈ માસ્ટર પ્લાન જ નથી.
ટકાઉ શહેરી વિકાસ માટે જરૂરી મુખ્ય પગલાં
- શહેરોનો આયોજનબદ્ધ વિકાસ કરવા GIS-आधारિત માસ્ટર પ્લાન બનાવવો જરૂરી છે. બસ કે મેટ્રો સ્ટેશનથી 500 થી 800 મીટર ના અંતરમાં જ રહેઠાણ અને વેપાર ક્ષેત્રો વિકસાવવા જોઈએ જેથી લોકો ચાલીને મુસાફરી કરી શકે.
- શહેરોના કુદરતી નાળાં અને તળાવો સાચવવા બ્લુ-ગ્રીન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવું જોઈએ. સ્પંજ સિટી મોડેલ અપનાવીને રસ્તા અને પાર્કિંગમાં એવા પથ્થર કે બ્લોક વાપરવા જોઈએ જેથી વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઉતરી શકે.
- ઘરેથી જ કચરો અલગ કરવાની પ્રથા ફરજિયાત કરવી જોઈએ અને ઉદ્યોગો માટે ઝીરો લિક્વિડ ડિસ્ચાર્જ (ZLD) ના નિયમો લાવવા જોઈએ. કચરાના પુનઃવપરાશ માટે મટીરિયલ રિકવરી ફેસિલિટીઝ (MRFs) સ્થાપવી જોઈએ અને ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરીને ફરી વાપરવું જોઈએ.
- મેટ્રો, સીટી બસ અને સાયકલ ટ્રેકને એકબીજા સાથે જોડવા જોઈએ. સરકારી બસોને ઈલેક્ટ્રિક બનાવવી જોઈએ અને એક જ ડિજિટલ ટિકિટ કાર્ડથી તમામ વાહનોમાં મુસાફરી કરવાની સુવિધા આપવી જોઈએ.
- એનર્જી કન્ઝર્વેશન બિલ્ડિંગ કોડ (ECBC) અનુસાર મકાનોનું બાંધકામ ફરજિયાત કરવું જોઈએ. મકાનોની છત પર સફેદ કલર કે કૂલ રૂફ ટેકનોલોજી વાપરવી જોઈએ અને વરસાદી પાણી સંચય સિસ્ટમ ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ.
- 74મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, 1992 હેઠળ નગરપાલિકાઓને નાણાકીય અને વહીવટી સત્તા સોંપવી જોઈએ. સ્થાનિક તંત્રોએ પોતાના ટેક્સનું કલેક્શન સુધારવું જોઈએ અને વિકાસ કામો માટે મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ બહાર પાડવા જોઈએ.
- ઝૂંપડપટ્ટીનો ત્યાં જ સુધારો કરવો જોઈએ અને જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPPs) દ્વારા ગરીબો માટે સસ્તા મકાનો બનાવવા જોઈએ. આ મકાનોમાં વીજળી, પીવાનું ચોખ્ખું પાણી અને ભૂગર્ભ ગટરની સુવિધા હોવી જરૂરી છે.
- મોટા શહેરો પર વસતીનું ભારણ ઘટાડવા નાના ટાઉન અને ટાયર-2 અથવા ટાયર-3 શહેરોનો વિકાસ કરવો જોઈએ. આ નાના શહેરોને ઝડપી ટ્રેન અને બસથી મોટા શહેરો સાથે જોડવા જોઈએ જેથી લોકો ત્યાં સ્થળાંતર કરે.
નિષ્કર્ષ
- ભારતના શહેરોની ખરી સમસ્યા સંસાધનોની અછત નથી, પરંતુ નબળો સ્થાનિક વહીવટ અને આયોજનનો અભાવ છે.
- જો સ્થાનિક નગરપાલિકાઓને આર્થિક સત્તા આપવામાં આવે અને પર્યાવરણ અનુકૂળ આયોજન થાય, તો જ ભારતના શહેરો રહેવા લાયક અને ટકાઉ બનશે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
- ટ્રાન્ઝિટ-ઓરિએન્ટેડ ડેવલપમેન્ટ એટલે મેટ્રો કે બસ સ્ટેશનના 500 થી 800 મીટર ના વિસ્તારમાં જ વસવાટ અને વેપાર કેન્દ્રો બનાવવા, જેથી લોકોને વાહનો ઓછા વાપરવા પડે.
- શહેરી પેનલ્ટી એટલે ગામડાંની સરખામણીએ શહેરી ગરીબોને મળતી નબળી આરોગ્ય સુવિધાઓ, જેમ કે NFHS-4 મુજબ ઝૂંપડપટ્ટીના 38% બાળકો કુપોષણનો ભોગ બન્યા છે.
- સ્પંજ સિટી મોડેલ એવી પદ્ધતિ છે જેમાં પોરસ રસ્તા અને તળાવો દ્વારા વરસાદી પાણીને સોષી લેવામાં આવે છે, જેથી પૂર અટકે છે અને જમીનમાં પાણીનું સ્તર વધે છે.