ઇકોસાઇડને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુનો તરીકે માન્યતા આપવી
#GS-3 #પર્યાવરણ #પ્રદૂષણ #સતત વિકાસ #વર્તમાન ઘટનાઓ #આંતરરાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કુદરતને બચાવવા અને નુકસાન પહોંચાડનારાઓને સજા કરવા માટે **Rome Statute** હેઠળ ઇકોસાઇડને વૈશ્વિક ગુનો જાહેર કરવાની માંગણીઓ વધી રહી છે.
ઇકોસાઇડ એટલે શું?
- ઇકોસાઇડનો સાદો અર્થ આપણા ઘર સમાન પર્યાવરણનો નાશ કરવો એવો થાય છે. માનવ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા કુદરતને પહોંચાડતા મોટા નુકસાનને ઇકોસાઇડ કહે છે.
- આવા વિનાશને નાની ભૂલ ગણવાને બદલે માનવતા અને પ્રકૃતિ સામેનો ગંભીર ગુનો ગણવો જોઈએ.
- **જૂન 2021** માં **Stop Ecocide Foundation** ની એક નિષ્ણાત સમિતિએ ઇકોસાઇડની એક સ્પષ્ટ કાનૂની વ્યાખ્યા તૈયાર કરી હતી.
- આ વ્યાખ્યા મુજબ જો કોઈ વ્યક્તિ એ જાણીને બેદરકારીથી કામ કરે કે તેનાથી પર્યાવરણને મોટું અને લાંબા ગાળાનું નુકસાન થશે, તો તેને ઇકોસાઇડ કહેવાય.
- જ્યારે આર્થિક કે સામાજિક ફાયદા કરતા પર્યાવરણનું નુકસાન ખૂબ વધારે હોય અને છતાં કામ કરવામાં આવે, ત્યારે તેને બેદરકારી ગણવામાં આવે છે.
- ગંભીર નુકસાન એટલે એવું નુકસાન જે માનવ જીવન, પાણી અથવા જંગલ જેવા કુદરતી સંસાધનોને ઊંડી ક્ષતિ પહોંચાડે છે.
- વ્યાપક નુકસાનનો અર્થ એવો થાય છે કે નુકસાન કોઈ એક નાના વિસ્તાર સુધી સીમિત ન રહેતા અન્ય દેશો અથવા આખી પ્રજાતિ સુધી ફેેલાય છે.
- લાંબા ગાળાનું નુકસાન એટલે એવું વિનાશ જેને કુદરત પોતાની મેળે ટૂંકા સમયમાં સરખો કરી શકતી નથી.
- અમેરિકાના વૈજ્ઞાનિક **Arthur Galston** એ **1970** માં **Vietnam War (1955-1975)** દરમિયાન **Agent Orange** રસાયણથી થયેલા વિનાશને વર્ણવવા આ શબ્દ વાપર્યો હતો.
- સ્વીડનના વડાપ્રધાન **Olof Palme** એ **1972** માં સ્ટોકહોમ ખાતે યોજાયેલી **UN Conference on the Human Environment** માં આ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
- હાલના સમયમાં શાંતિના સમયમાં થયેલા પર્યાવરણીય વિનાશને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં સ્વતંત્ર ગુનો ગણવામાં આવતો નથી.
- **Geneva Convention (1977)** નો પ્રોટોકોલ 1 યુદ્ધમાં પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડવાની મનાઈ કરે છે, પણ કોર્ટમાં ઈરાદો સાબિત કરવો અતિ મુશ્કેલ છે.
- **Rome Statute** ની કલમ 8 મુજબ માત્ર યુદ્ધ વખતે જ ઈરાદાપૂર્વક કરાયેલા પર્યાવરણીય વિનાશ માટે સજા કરી શકાય છે.
- પર્યાવરણપ્રેમીઓ માંગ કરી રહ્યા છે કે **International Criminal Court (ICC)** ઇકોસાઇડને તેના **5th** મુખ્ય ગુના તરીકે દાખલ કરે.
- **1990** માં **Vietnam** આ ગુનો પોતાના કાયદામાં લાવનાર **1st** દેશ બન્યો હતો, જ્યારે **2024** માં **Belgium** એવું કરનાર **1st European** દેશ બન્યો છે.
- ભારતમાં ઇકોસાઇડ માટે અલગ કાયદો નથી. ભારત **Environment Protection Act, 1986** જેવા નિયમો હેઠળ માત્ર નાનો દંડ કે ઓછી સજા જ કરી શકે છે.
ઇકોસાઇડને મોટું વૈશ્વિક જોખમ શા માટે માનવામાં આવે છે?
- ઇકોસાઇડ પૃથ્વીની કુદરતી મર્યાદાઓ તોડી નાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે **Amazon** ના જંગલોનો **17% to 20%** ભાગ કાપી નાખવાથી વૈશ્વિક હવામાન બગડી રહ્યું છે.
- વૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપે છે કે જો **20-25%** જંગલો નાશ પામશે તો એમેઝોન સૂકું ઘાસમેદાન બની જશે અને **140 billion tons** કાર્બન હવામાં ભળશે.
- અનિયંત્રિત ઉદ્યોગો અને ઝેરી કચરો પ્રાણીઓના ઘર છીનવી લે છે, જેનાથી **Sixth Mass Extinction** ઝડપી બન્યું છે.
- **Vietnam War** માં રસાયણોના ઉપયોગથી દક્ષિણ વિયેતનામના **20%** જંગલો અને **36%** દરિયાઈ મેન્ગ્રોવ કાયમ માટે નાશ પામ્યા હતા.
- પર્યાવરણનો વિનાશ દેશની આર્થિક સ્થિતિ તોડે છે અને પ્રજાના ટેક્સના નાણાં ખર્ચે છે.
- **1986** ના **Chernobyl Nuclear Disaster** એ હજારો કિલોમીટર ખેતીની જમીન બગાડી નાખી હતી.
- **Belarus** ને ચાર્નોબિલ દુર્ઘટનાના કારણે સારવાર અને પુનઃવસવાટ પાછળ **USD 235 billion** નો મોટો આર્થિક ફટકો પડ્યો હતો.
- **Ukraine** પોતાના વાર્ષિક બજેટના **5% to 7%** નાણાં આ દુર્ઘટનાની અસરો હળવી કરવા માટે વર્ષો સુધી ખર્ચતું રહ્યું.
- પ્રદૂષણ દેશોની સરહદો નથી માનતું અને તે હવા તથા પાણી દ્વારા આજુબાજુના દેશોમાં ફેલાય છે.
- **2010** ની **Deepwater Horizon Spill** ઘટનામાં **4.9 million barrels** તેલ ઢોળાયું હતું અને **1,700 kilometers** લાંબો દરિયાકિનારો પ્રદૂષિત થયો હતો.
- યુદ્ધમાં પર્યાવરણનો નાશ કરવો એ એક હથિયાર બની ગયું છે, જે જમીન અને પાણીને લાંબા સમય સુધી ઝેરી બનાવી દે છે.
- **1991 Gulf War** માં ઈરાકની સેનાએ કુવૈતના **600** થી વધુ તેલના કુવા સળગાવી દીધા હતા, જેનાથી થયેલું પ્રદૂષણ આજે પણ કૂવાના પાણીને ઝેરી બનાવે છે.
- જમીન અને પાણી બગડવાથી ખોરાકની અછત સર્જાય છે અને ખેતી નાશ પામે છે.
- કપાસની ખેતી માટે નદીઓ વાળતા **Aral Sea** નું કદ **10%** થી પણ ઓછું રહી ગયું, જેનાથી વાર્ષિક **40,000 tons** માછલી પકડતો ઉદ્યોગ બંધ થઈ ગયો.
- પાણી અને જમીનની અછતથી લોકોએ સ્થળાંતર કરવું પડે છે અને સંસાધનો માટે હિંસક ઝઘડા થાય છે.
- ગાઝામાં સૈન્ય પ્રવૃત્તિથી **97%** ફળઝાડ, **95%** ઝાડીઓ અને **82%** પાક નાશ પામ્યા છે, જેનાથી **500,000** લોકો ભયંકર ભૂખમરાની અને **1 million** લોકો ખાદ્ય કટોકટીની અસરમાં છે.
ઇકોસાઇડને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુનો બનાવવા માટેના જરૂરી પગલાં
- **Rome Statute** ની કલમ 5 માં સુધારો કરીને **International Criminal Court (ICC)** ને શાંતિના સમયમાં પણ ઇકોસાઇડ પર કેસ ચલાવવાની સત્તા આપવી જોઈએ.
- કાયદામાં સુધારો કરીને ઈરાદો સાબિત કરવાને બદલે જોખમની જાણ હોવાનો નિયમ લાવવો જોઈએ, જેથી કંપનીના વડાઓ બચી ન શકે.
- બધા દેશોએ પોતાના દેશમાં ઇકોસાઇડ વિરોધી કાયદા બનાવવા જોઈએ, જેમ કે **Belgium**, **Mauritius**, **Philippines**, **Ghana**, અને **Peru** કરી રહ્યા છે.
- માણસકેન્દ્રી વિચારસરણી બદલીને નદીઓ, જંગલો અને પર્યાવરણને કાનૂની વ્યક્તિ તરીકે હક આપવા જોઈએ.
- ICC ના વિક્ટિમ ફંડનો ઉપયોગ જમીન શુદ્ધ કરવા, જંગલો વાવવા અને પ્રકૃતિને જૂની સ્થિતિમાં લાવવા માટે કરવો જોઈએ.
- અદાલતોએ સેટેલાઈટ ઈમેજ અને માટીની તપાસ જેવા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા સમજી શકે તે માટે જજ સાહેબોને ખાસ તાલીમ આપવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- ઇકોસાઇડને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુનો જાહેર કરવો એ પૃથ્વીની મર્યાદાઓ જાળવવા અને પર્યાવરણનો વિનાશ અટકાવવા માટે ખૂબ જરૂરી છે.
- આવો કાયદો લાવવાથી કંપનીઓ અને સરકારો જવાબદાર બનશે અને ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે કુદરત સુરક્ષિત રહેશે.