ડિજિટલ વ્યવહારોમાં છેતરપિંડી માટે RBI નું વળતર માળખું

#GS-3 #અર્થતંત્ર #બેંકિંગ #સાયબર સુરક્ષા #રાષ્ટ્રીય #પ્રિલિમ્સ

શા માટે ચર્ચામાં છે?

**રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI)** એ ડિજિટલ લેવડદેવડમાં છેતરપિંડી અંગે ગ્રાહકની જવાબદારી સંબંધિત નિયમોમાં સુધારો કર્યો છે.
**1 જાન્યુઆરી, 2027** થી એક વર્ષ માટે એક પ્રાયોગિક યોજના શરૂ થશે. આ યોજનામાં નાના ડિજિટલ ફ્રોડનો ભોગ બનેલા લોકોને વળતર મળશે.

આ એક એવું રક્ષણ માળખું છે જે બેંક ગ્રાહકોને ઓનલાઇન છેતરપિંડીથી આર્થિક સુરક્ષા આપે છે.
આ નવો નિયમ **2017** ના જૂના સરક્યુલર સુધારે છે, જેમાં માત્ર હેકિંગથી થયેલા નુકસાન સામે સુરક્ષા મળતી હતી.
આ સિસ્ટમમાં **Fraudulent Electronic Banking Transactions (EBTs)** નો નવો કાનૂની ખ્યાલ ઉમેરાયો છે. હવે જો કોઈ તમને ડરાવીને કે છેતરીને માહિતી મેળવી લે, તો પણ વળતર મળશે.
આ આખી યોજનાનું સંચાલન અને નિયમન **RBI** પોતે કરશે.

ડિજિટલ અરેસ્ટ, ફિશિંગ અને **OTP** ચોરી જેવા આધુનિક ફ્રોડમાં ફસાયેલા લોકોને આનાથી નાણાકીય રાહત મળશે.
હવે ગ્રાહકની બેદરકારી સાબિત કરવાની જવાબદારી બેંકની રહેશે. બેંકો સીધો દાવો ફગાવી શકશે નહીં.

**₹50,000** સુધીનું નુકસાન સહન કરનાર વ્યક્તિ પોતાના રોકડા નાણાના **85%** સુધી દાવો કરી શકે છે, જેની મહત્તમ મર્યાદા **₹25,000** છે.
જો નુકસાન **₹29,412** થી ઓછું હોય તો પૂરા **85%** પાછા મળશે. પરંતુ **₹29,412** થી **₹50,000** વચ્ચેના નુકસાન માટે વધુમાં વધુ **₹25,000** જ મળશે.
**₹50,000** થી વધુ રકમની છેતરપિંડી માટે આ ખાસ યોજના હેઠળ વળતર મળશે નહીં.
ગ્રાહક પોતાના આખા જીવનમાં આ વળતરનો લાભ ફક્ત એક જ વાર લઈ શકશે. સંયુક્ત ખાતામાંથી પણ એક જ વ્યક્તિ અરજી કરી શકશે.

વળતરની કુલ રકમમાંથી લગભગ **75%** હિસ્સો **RBI** ચૂકવશે.
બાકી બચેલા **25%** માંથી અડધો હિસ્સો નાણાં મોકલનાર ગ્રાહકની બેંક આપશે.
બાકીનો અડધો હિસ્સો નાણાં મેળવનારની બેંક આપશે. જો છેતરપિંડી વિદેશમાં થઈ હોય તો આ આખો બાકીનો હિસ્સો મોકલનાર બેંક આપશે.

જો ગ્રાહક સુરક્ષા ચેતવણીઓ પ્રત્યે બેદરકારી દાખવે અથવા બેંકમાં પોતાનો ફોન નંબર અને ઇમેઇલ અપડેટ ન રાખે, તો વળતર મળશે નહીં.
જો બેંક વ્યવહારના મેસેજ ના મોકલે, **24x7** ફરિયાદ સુવિધા ન આપે કે મોડી કાર્યવાહી કરે, તો વાંક બેંકનો ગણાશે.
પેમેન્ટ ગેટવે કે ટેલિકોમ કંપનીની ભૂલથી ડેટા લીક થયો હોય, તો ગ્રાહકની કોઈ જવાબદારી રહેશે નહીં.

ગ્રાહકે છેતરપિંડી થયાના **5** દિવસમાં બેંક અને **1930** નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન પર જાણ કરવી ફરજિયાત છે.
દેશી ફ્રોડ કેસમાં **45** દિવસ અને વિદેશી ફ્રોડ કેસમાં **60** દિવસમાં બેંકે કેસ પૂરો કરવો પડશે અને વ્યાજ સાથે પૈસા પાછા આપવા પડશે.
ક્રેડિટ કાર્ડ છેતરપિંડીમાં તપાસ દરમિયાન વ્યાજ ન ચડે તે માટે બેંકે **5** દિવસમાં ખાતામાં કામચલાઉ પૈસા જમા કરવા પડશે.
ઇન્ટરનેટ ન વાપરતા ગ્રાહકો માટે **₹500** થી વધુના તમામ ડિજિટલ વ્યવહારો પર બેંકે મફત **SMS** મોકલવો પડશે.