અસમમાં પિગ્મી હોગ સંરક્ષણ પ્રોગ્રામની સફળતા

#GS-3 #પર્યાવરણ #વન્યજીવ #જૈવવિવિધતા #રાષ્ટ્રીય #સંરક્ષણ

મુખ્ય મુદ્દા

અસમ સરકારે જણાવ્યું કે પિગ્મી હોગ કન્ઝર્વેશન પ્રોગ્રામ સફળ રહ્યો છે અને છેલ્લા 30 વર્ષમાં આ જીવોની સંખ્યા નોંધપાત્ર વધી છે.
આ લુપ્ત મનાતી પ્રજાતિ 1971માં અસમમાં ફરીથી મળી આવી હતી, જે દુનિયાની સૌથી નાની જંગલી ભૂંડની પ્રજાતિ છે અને મુખ્યત્વે માનસ ક્ષેત્રમાં રહે છે.
આ જીવ IUCN રેડ લિસ્ટમાં Endangered, CITESના Appendix I માં અને ભારતના વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા 1972ના Schedule I માં સમાવિષ્ટ છે.
વર્ષ 1995માં આ સંરક્ષણ કાર્યક્રમ શરૂ થયો હતો અને 1996થી કેપ્ટિવ બ્રીડિંગ શરૂ કરીને એકશિંગી ગેંડા જેવા અન્ય જીવોના નિવાસસ્થાનને પણ બચાવવામાં મદદ મળી છે.

અસમ સરકારે તાજેતરમાં પિગ્મી હોગ કન્ઝર્વેશન પ્રોગ્રામ ની સફળતા વિશે માહિતી આપી છે.
છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં હાથ ધરાયેલા સંરક્ષણ પ્રયાસોના લીધે રાજ્યમાં પિગ્મી હોગની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.

પિગ્મી હોગ (Porcula salvinia) એ દુનિયાનો સૌથી નાનો જંગલી ભૂંડ છે અને તે Porcula પ્રજાતિનો એકમાત્ર જીવંત જીવ છે.
આ પ્રજાતિ ભારતીય ઉપખંડમાં જ જોવા મળે છે અને તે હિમાલયના તળેટી ક્ષેત્રના ઊંચા અને ભીના ઘાસના મેદાનોમાં રહે છે.

જૂના સમયમાં આ જીવ ઉત્તર પ્રદેશથી લઈને અસમ સુધી, તેમજ નેપાળના તરાઈ અને બંગાળના ડુઆર્સ ક્ષેત્રમાં જોવા મળતો હતો.
આ પ્રજાતિ લુપ્ત થઈ ગઈ હોવાની શંકા હતી, પરંતુ 1971માં અસમમાં તે ફરી મળી આવી હતી. હાલમાં તેની વસ્તી મુખ્યત્વે અસમના માનસ ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત છે.
પિગ્મી હોગ નદી કિનારાના એવા ઊંચા ઘાસવાળા વિસ્તારોમાં રહે છે જ્યાં ઘાટી વનસ્પતિ, છોડવા અને નાના વૃક્ષો હોય.
ખેતીનો વિસ્તાર વધવા અને માનવ વસવાટના કારણે આ ઘાસના મેદાનો ઘટી રહ્યા છે, તેથી આ જીવ ઘાસના મેદાનોની આરોગ્યપ્રદ સ્થિતિ દર્શાવતા સૂચક જીવ તરીકે કામ કરે છે.

સુઇડે (Suidae) પરિવારના આ સભ્યનું શરીર, કાન અને પૂંછડી ખૂબ જ નાના હોય છે તથા તેના ચહેરા પર અન્ય ભૂંડની જેમ મસા હોતા નથી.
પિગ્મી હોગ સર્વાહારી છે અને તે છોડના મૂળ, કંદમૂળ, અળસિયા, કીડા-મકોડા તેમજ નાના સરિસૃપો અને પક્ષીઓના ઈંડા ખાય છે.
નર પિગ્મી હોગ એકલા રહેવાનું પસંદ કરે છે, જ્યારે માદા અને બચ્ચાં 4 થી 6 સભ્યોના નાના પરિવારમાં રહે છે.
અસમમાં ચોમાસાની શરૂઆત સાથે એપ્રિલ અને મે મહિનામાં બચ્ચાંનો જન્મ થાય છે અને એક સાથે 2 થી 6 બચ્ચાં જન્મે છે.

આ પ્રજાતિ IUCN રેડ લિસ્ટમાં Endangered, CITES માં Appendix I અને ભારતના વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા 1972 હેઠળ Schedule I માં રક્ષિત છે.
વર્ષ 1995માં પિગ્મી હોગ કન્ઝર્વેશન પ્રોગ્રામ (PHCP) શરૂ કરાયો હતો, જેમાં 1996થી કેપ્ટિવ બ્રીડિંગ અને જંગલમાં પુનઃ પ્રવેશ કરાવવા જેવા કામ હાથ ધરાયા છે.
આ જીવના નિવાસસ્થાનનું રક્ષણ કરવાથી બંગાળ ફ્લોરિકન, હિસ્પિડ હેર, હોગ ડીયર અને એકશિંગી ગેંડા જેવા અન્ય જોખમમાં મુકાયેલા જીવોને પણ ફાયદો થાય છે.