પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-શહેરી (PMAY-U)

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-શહેરી (PMAY-U)

#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #ગરીબી #GS-3 #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #શહેરી વિકાસ

મુખ્ય મુદ્દા

  • 9 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-શહેરી (PMAY-U) હેઠળ 1.25 કરોડ મકાનો મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 1 કરોડથી વધુ મકાનો પૂર્ણ કરી લાભાર્થીઓને સોંપી દેવાયા છે.
  • સપ્ટેમ્બર 2024 માં શરૂ થયેલી PMAY-U 2.0 યોજના 2024-2029 સુધીમાં વધારાના 1 કરોડ શહેરી પરિવારોને આવરી લેશે અને પ્રતિ મકાન ₹2.50 લાખ સુધીની સહાય આપશે.
  • મંજૂર થયેલા તમામ આવાસ પ્રોજેક્ટ્સ પૂરા થઈ શકે તે માટે PMAY-U મિશનનો સમયગાળો લંબાવીને 30 સપ્ટેમ્બર 2026 કરવામાં આવ્યો છે.
  • આ યોજનામાં મહિલા સશક્તિકરણ પર વિશેષ ભાર મુકાયો છે, જેમાં મંજૂર થયેલા મકાનોમાંથી લગભગ 1 કરોડ મકાનો મહિલાઓના નામે અથવા સંયુક્ત માલિકીમાં આપવામાં આવ્યા છે.

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-શહેરી (PMAY-U) ભારતના શહેરી આવાસ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવી રહી છે. આ યોજના હેઠળ જરૂરિયાતમંદ શહેરી પરિવારોને પાયાની સુવિધાઓ સાથેના પાકા મકાન આપવામાં આવે છે.

PMAY-U વિશેના મુખ્ય તથ્યો

  • વિશે: જૂન 2015 માં શરૂ થયેલી PMAY-U નો મુખ્ય હેતુ શહેરી વિસ્તારોમાં સૌને માટે આવાસ નો લક્ષ્યાંક પૂરો કરવાનો અને તમામ ઋતુઓમાં ટકી રહે તેવા પાકા મકાનો આપવાનો છે.
  • લાભાર્થીઓ: આ યોજના ખાસ કરીને ઝૂંપડપટ્ટીના રહીશો, આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS), ઓછી આવક ધરાવતા જૂથો (LIG) અને મધ્યમ આવક ધરાવતા જૂથો (MIG) ને મદદ કરે છે.
  • અમલીકરણ: મકાનોના નિર્માણ અને ફાળવણી માટે કેન્દ્ર સરકાર વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.
  • સમયગાળો: આ મિશન શરૂઆતમાં માર્ચ 2022 સુધીનું હતું, પરંતુ જૂના મંજૂર થયેલા પ્રોજેક્ટ્સ પૂરા કરવા માટે તેની મુદત લંબાવીને 30 સપ્ટેમ્બર 2026 કરવામાં આવી છે.
  • લાભાર્થી પરિવાર: પરિવારમાં પતિ, પત્ની અને અપરિણિત બાળકોનો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં ક્યાંય પણ પરિવારના કોઈ સભ્યના નામે પાકું મકાન ન હોવું જોઈએ. જોકે, પુખ્ત વયના કમાઉ સભ્યને અલગ પરિવાર ગણી શકાય છે.
  • લાભ મેળવવાની શરતો: પરણિત યુગલ એક જ મકાનનો લાભ લઈ શકે છે, જે પતિ, પત્ની અથવા બંનેના સંયુક્ત નામે હોઈ શકે છે. આ ઉપરાંત પરિવાર યોજનાના ચારમાંથી કોઈ એક જ ઘટકનો લાભ લઈ શકે છે.
  • મકાનનું વિસ્તરણ: જે સભ્યો પાસે 21 ચોરસ મીટરથી નાનું પાકું મકાન હોય, તેઓ તેને 30 ચોરસ મીટર સુધી વધારવા માટે મદદ મેળવી શકે છે. જો ત્યાં જગ્યા ન હોય તો યોજના હેઠળ બીજી જગ્યાએ મકાન આપવામાં આવે છે.

PMAY-U 2.0

  • PMAY-U 2.0: સપ્ટેમ્બર 2024 માં શરૂ થયેલો આ બીજો તબક્કો 2024 થી 2029 દરમિયાન વધારાના 1 કરોડ શહેરી ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને આવાસ આપવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે.
  • નાણાકીય સહાય: નવું મકાન બનાવવા કે ખરીદવા માટે લાભાર્થીઓને પ્રતિ યુનિટ ₹2.50 લાખ સુધીની સહાય મળે છે. તે સિવાય શહેરોમાં ભાડાના મકાનો પ્રોત્સાહિત કરવાનો પણ પ્રયાસ છે.
  • પાત્રતાના માપદંડ: EWS માટે વાર્ષિક આવક ₹3 લાખ સુધી, LIG માટે ₹3 થી 6 લાખ અને MIG માટે વાર્ષિક આવક ₹6 થી 9 લાખ નક્કી કરવામાં આવી છે.

PMAY-U અને PMAY-U 2.0 ની મુખ્ય સિદ્ધિઓ

  • મુખ્ય સિદ્ધિઓ: 2005 થી 2014 વચ્ચે માત્ર 8 લાખ મકાનો બન્યા હતા, જ્યારે 9 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં PMAY-U હેઠળ 1.25 કરોડ મકાનો મંજૂર થયા છે અને 1 કરોડથી વધુ મકાનો લાભાર્થીઓને સોંપી દેવાયા છે.
  • મહિલા સશક્તિકરણ: આ યોજના મહિલાઓના નામે અથવા સંયુક્ત નામે મકાન આપીને મહિલા સશક્તિકરણને વેગ આપે છે. મંજૂર થયેલા 1.25 કરોડ મકાનોમાંથી આશરે 1 કરોડ મકાનો મહિલાઓના નામે ફાળવાયા છે.
  • સામાજિક સમાવેશ: આ મિશનમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST), ઓબીસી, લઘુમતીઓ, વરિષ્ઠ નાગરિકો, દિવ્યાંગો અને ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓને ખાસ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે.

ટેકનોલોજી આધારિત અમલીકરણ અને દેખરેખ

  • ડિજિટલ દેખરેખ: પારદર્શિતા લાવવા માટે મંત્રાલય ડિજિટલ ડેશબોર્ડ, જીઓ-ટેગિંગ અને ઓનલાઈન મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
  • યુનિફાઇડ વેબ પોર્ટલ: PMAY-U 2.0 યુનિફાઇડ વેબ પોર્ટલ દ્વારા અરજી કરવાથી લઈને જીઓ-ટેગિંગ અને નાણાં જમા કરવા સુધીની બધી કામગીરી એક જ જગ્યાએથી થાય છે.
  • PMAY-U ડેશબોર્ડ: આ પોર્ટલ રીઅલ-ટાઈમ માહિતી આપે છે, જેથી અધિકારીઓ કામગીરી પર નજર રાખી શકે અને યોગ્ય નિર્ણયો લઈ શકે.
  • જીઓ-ટેગિંગ: મકાન નિર્માણની પ્રગતિ તપાસવા માટે પાંચ તબક્કે જીઓ-ટેગિંગ કરવામાં આવે છે: જમીન તૈયાર કરવી, પાયો પૂરવો, માળખું ઊભું કરવું, ફિનિશિંગ અને કામ પૂરું થવું.
  • ટેકનોલોજી સબ-મિશન (TSM): આ વિભાગ મજબૂત અને પર્યાવરણને અનુકૂળ બાંધકામ તકનીકોને પ્રોત્સાહન આપે છે. GHTC-India હેઠળ 54 ટેકનોલોજી પસંદ કરી છ લાઈટ હાઉસ પ્રોજેક્ટ્સ (LHPs) બનાવવામાં આવ્યા છે.
  • ટેકનોલોજી એન્ડ ઈનોવેશન સબ-મિશન (TISM): PMAY-U 2.0 હેઠળ શરૂ કરાયેલું આ મિશન ગ્રીન બિલ્ડિંગ અને હવામાનને અનુકૂળ મકાનોની નવી ડિઝાઈનને પ્રોત્સાહિત કરે છે.
  • ટેકનોલોજી ઈનોવેશન ગ્રાન્ટ (TIG): GHTC-India ની આધુનિક તકનીકો અપનાવતા ભાગીદારીમાં પરવડે તેવા આવાસ (AHP) પ્રોજેક્ટ્સને વધારાની નાણાકીય ગ્રાન્ટ આપવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

  • નિષ્કર્ષ: PMAY-U યોજના માત્ર છત આપવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે આત્મસન્માન અને સામાજિક સશક્તિકરણનું માધ્યમ બની છે. PMAY-U 2.0, ડિજિટલ ટ્રેકિંગ અને આધુનિક બાંધકામ તકનીકો દ્વારા ભારત સૌને માટે આવાસ નો સંકલ્પ ઝડપથી પૂરો કરી રહ્યું છે.