ચીન દ્વારા વર્લ્ડ AI કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશનનો પ્રારંભ
#GS-3 #સાયન્સ અને ટેકનોલોજી #AI #GS-2 #ગવર્નન્સ અને સોશિયલ જસ્ટિસ #ગુડ ગવર્નન્સ #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #વર્લ્ડ AI કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **ચીનના** **શાંઘાઈ** શહેરમાં યોજાયેલા **2026 વર્લ્ડ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ કોન્ફરન્સ (WAIC)** દરમિયાન **ચીને** **વર્લ્ડ AI કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (WAICO)** શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી છે.
- આ નવા સંગઠનની સ્થાપના માટે **29 દેશોએ** કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
- ગ્લોબલ સાઉથના દેશોને સાથે રાખીને **AI** ક્ષેત્રે વૈશ્વિક નિયમો બનાવવા માટે **ચીનનો** આ અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો પ્રયાસ માનવામાં આવે છે.
વર્લ્ડ AI કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (WAICO) શું છે?
- **WAICO** એ એક સ્વતંત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે, જેનું મુખ્ય મથક **ચીનના** **શાંઘાઈ** ખાતે રાખવામાં આવ્યું છે.
- **ચીને** સૌપ્રથમ **2025ના WAIC** સંમેલનમાં આ સંસ્થાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો અને ત્યારબાદ તેને પોતાની **પંચવર્ષીય યોજના (2026-2030)** માં સામેલ કરી હતી.
- આ સંસ્થામાં જોડાયેલા **29 દેશોમાં** **એશિયા**, **આફ્રિકા**, **યુરોપ**, **લેટિન અમેરિકા** અને **મધ્ય પૂર્વના** **રશિયા**, **પાકિસ્તાન**, **કઝાકિસ્તાન**, **ઇન્ડોનેશિયા**, **લાઓસ**, **બ્રાઝિલ** અને **દક્ષિણ આફ્રિકા** જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે.
- **AI** નો લાભ માત્ર સક્ષમ દેશોને જ નહીં પરંતુ દરેક વિકાસશીલ દેશને પણ મળે તેવો આ સંસ્થાનો મુખ્ય હેતુ છે.
- જે દેશો પાસે પોતાની સ્વદેશી **AI** ટેકનોલોજી નથી, તેમને ટેકનોલોજી અને માળખાકીય સુવિધાઓ મેળવવામાં આ સંસ્થા મદદ કરશે.
- **ચીને** આગામી **5 વર્ષમાં** **ASEAN**, **આફ્રિકા યુનિયન**, **SCO** અને **BRICS** ના દેશો માટે **5,000 AI તાલીમ તકો** અને સંશોધન પ્રોજેક્ટ આપવાનું વચન આપ્યું છે.
WAICO સાથે જોડાયેલી ચિંતાઓ
- **ચીન** પોતાના **સાઇબર સાર્વભૌમત્વ (Cyber Sovereignty)** ના સિદ્ધાંત મુજબ **AI** પર સરકારી નિયંત્રણ અને ડેટા ટ્રેકિંગ પર વધારે ભાર મૂકે છે, જે ચિંતાનો વિષય છે.
- નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે **ચીન** પોતાની **બેલ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI)** અને **ડિજિટલ સિલ્ક રોડ** યોજનાઓ દ્વારા અન્ય દેશોમાં પોતાનું ડિજિટલ નિયંત્રણ વધારી શકે છે.
- જેમ **BRI** યોજનામાં **ચીનની** **દેવાંની જાળ (Debt-trap)** ની ચિંતા હતી, તેવી જ રીતે ચીની **AI** ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ક્લાઉડ સર્વિસ પર નિર્ભરતાથી અન્ય દેશો પર ચીનનું રાજકીય દબાણ વધી શકે છે.
- **WAICO** દ્વારા તાલીમ અને ટેકનિકલ મદદ આપીને **ચીન** ધીમે ધીમે વિશ્વભરમાં પોતાના **AI** ના ધોરણો અને નિયમો લાગુ કરી શકે છે.
AI ગવર્નન્સ માટે ચીનનો દ્રષ્ટિકોણ અને રણનીતિ
- **ચીનનું** કહેવું છે કે **AI** નો વિકાસ એ કોઈ એક દેશનો એકલો ખેલ નથી પણ બધા દેશોની સંયુક્ત ભાગીદારી છે.
- **ચીન** પોતાના ઓપન-સોર્સ મોડેલ જેમ કે **DeepSeek** અને અન્ય સસ્તા **AI** સાધનો દ્વારા **ગ્લોબલ સાઉથના** દેશોને મદદ કરવાનો દાવો કરે છે.
- પશ્ચિમી દેશોના વર્ચસ્વ સામે **ચીન** જેમ **AIIB** અને **NDB** જેવી બેંકો બનાવી હતી, તેમ **AI** ક્ષેત્રે પણ પોતાનું નવું વૈશ્વિક જૂથ ઊભું કરવા માંગે છે.
- આ રણનીતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગની સાથે સરકારી દેખરેખ અને ડેટા સુરક્ષા પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે.
AI ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્કની સરખામણી
- પશ્ચિમી મોડેલ જેવા કે **EU AI Act**, **G7 હિરોશિમા AI પ્રોસેસ** અને **બ્લેચલી ડિક્લેરેશન** મુખ્યત્વે સુરક્ષા, નૈતિકતા અને માનવ અધિકારો પર ભાર મૂકે છે.
- **ચીનનું** **WAICO** મોડેલ સરકારી વહીવટ, ટેકનોલોજીની વહેંચણી અને **DeepSeek** જેવા ઓપન-સોર્સ સાધનો દ્વારા **ગ્લોબલ સાઉથને** મદદ કરવા પર ધ્યાન આપે છે.
- **ભારતની** નીતિ **IndiaAI Mission** અને **National Strategy for AI** હેઠળ **AI for All** ના મંત્ર પર આધારિત છે, જે **ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI)** અને સામાજિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.
- પશ્ચિમી દેશો ટેકનોલોજીની નિકાસ પર નિયંત્રણો મૂકે છે, જ્યારે **ચીન** આવા પ્રતિબંધોનો વિરોધ કરે છે અને **ભારત** ડિજિટલ તફાવત ઘટાડવા માટે પોતાના દેશમાં કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા વધારી રહ્યું છે.
- **ભારત** ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે **ગ્લોબલ નોર્થ** અને **ગ્લોબલ સાઉથ** વચ્ચે એક મધ્યસ્થી અને સેતુ તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- **WAICO** એ **શાંઘાઈ** સ્થિત એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે, જેને **29 દેશોએ** મળીને **AI** ટેકનોલોજીના સમાવેશી વિકાસ માટે બનાવી છે.
- **ચીને** વૈશ્વિક નિયમોમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવા અને પશ્ચિમી દેશોના વર્ચસ્વને પડકારવા માટે **WAICO** ની સ્થાપના કરી છે.
- પશ્ચિમી દેશો નૈતિકતા અને માનવ અધિકારોને પ્રાધાન્ય આપે છે, જ્યારે **WAICO** દેશોની સાર્વભૌમત્વ અને ટેકનોલોજીની પહોંચ પર ભાર મૂકે છે.
- આ સંસ્થા સામે મુખ્ય ચિંતા એ છે કે તેનાથી ડિજિટલ સરમુખત્યારશાહી વધશે અને દેશોનો ડેટા **ચીન** પર નિર્ભર થઈ જશે.
- **ભારતનો** અભિગમ **AI for All** પર આધારિત છે, જે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ માનવ કલ્યાણ અને **ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI)** માટે કરવા માગે છે.