ચીન દ્વારા વર્લ્ડ AI કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશનનો પ્રારંભ
#GS-3 #સાયન્સ અને ટેકનોલોજી #AI #GS-2 #ગવર્નન્સ અને સોશિયલ જસ્ટિસ #ગુડ ગવર્નન્સ #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #વર્લ્ડ AI કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ચીનના શાંઘાઈ શહેરમાં યોજાયેલા 2026 વર્લ્ડ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ કોન્ફરન્સ (WAIC) દરમિયાન ચીને વર્લ્ડ AI કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (WAICO) શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી છે.
- આ નવા સંગઠનની સ્થાપના માટે 29 દેશોએ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
- ગ્લોબલ સાઉથના દેશોને સાથે રાખીને AI ક્ષેત્રે વૈશ્વિક નિયમો બનાવવા માટે ચીનનો આ અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો પ્રયાસ માનવામાં આવે છે.
વર્લ્ડ AI કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (WAICO) શું છે?
- WAICO એ એક સ્વતંત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે, જેનું મુખ્ય મથક ચીનના શાંઘાઈ ખાતે રાખવામાં આવ્યું છે.
- ચીને સૌપ્રથમ 2025ના WAIC સંમેલનમાં આ સંસ્થાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો અને ત્યારબાદ તેને પોતાની પંચવર્ષીય યોજના (2026-2030) માં સામેલ કરી હતી.
- આ સંસ્થામાં જોડાયેલા 29 દેશોમાં એશિયા, આફ્રિકા, યુરોપ, લેટિન અમેરિકા અને મધ્ય પૂર્વના રશિયા, પાકિસ્તાન, કઝાકિસ્તાન, ઇન્ડોનેશિયા, લાઓસ, બ્રાઝિલ અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે.
- AI નો લાભ માત્ર સક્ષમ દેશોને જ નહીં પરંતુ દરેક વિકાસશીલ દેશને પણ મળે તેવો આ સંસ્થાનો મુખ્ય હેતુ છે.
- જે દેશો પાસે પોતાની સ્વદેશી AI ટેકનોલોજી નથી, તેમને ટેકનોલોજી અને માળખાકીય સુવિધાઓ મેળવવામાં આ સંસ્થા મદદ કરશે.
- ચીને આગામી 5 વર્ષમાં ASEAN, આફ્રિકા યુનિયન, SCO અને BRICS ના દેશો માટે 5,000 AI તાલીમ તકો અને સંશોધન પ્રોજેક્ટ આપવાનું વચન આપ્યું છે.
WAICO સાથે જોડાયેલી ચિંતાઓ
- ચીન પોતાના સાઇબર સાર્વભૌમત્વ (Cyber Sovereignty) ના સિદ્ધાંત મુજબ AI પર સરકારી નિયંત્રણ અને ડેટા ટ્રેકિંગ પર વધારે ભાર મૂકે છે, જે ચિંતાનો વિષય છે.
- નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ચીન પોતાની બેલ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI) અને ડિજિટલ સિલ્ક રોડ યોજનાઓ દ્વારા અન્ય દેશોમાં પોતાનું ડિજિટલ નિયંત્રણ વધારી શકે છે.
- જેમ BRI યોજનામાં ચીનની દેવાંની જાળ (Debt-trap) ની ચિંતા હતી, તેવી જ રીતે ચીની AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ક્લાઉડ સર્વિસ પર નિર્ભરતાથી અન્ય દેશો પર ચીનનું રાજકીય દબાણ વધી શકે છે.
- WAICO દ્વારા તાલીમ અને ટેકનિકલ મદદ આપીને ચીન ધીમે ધીમે વિશ્વભરમાં પોતાના AI ના ધોરણો અને નિયમો લાગુ કરી શકે છે.
AI ગવર્નન્સ માટે ચીનનો દ્રષ્ટિકોણ અને રણનીતિ
- ચીનનું કહેવું છે કે AI નો વિકાસ એ કોઈ એક દેશનો એકલો ખેલ નથી પણ બધા દેશોની સંયુક્ત ભાગીદારી છે.
- ચીન પોતાના ઓપન-સોર્સ મોડેલ જેમ કે DeepSeek અને અન્ય સસ્તા AI સાધનો દ્વારા ગ્લોબલ સાઉથના દેશોને મદદ કરવાનો દાવો કરે છે.
- પશ્ચિમી દેશોના વર્ચસ્વ સામે ચીન જેમ AIIB અને NDB જેવી બેંકો બનાવી હતી, તેમ AI ક્ષેત્રે પણ પોતાનું નવું વૈશ્વિક જૂથ ઊભું કરવા માંગે છે.
- આ રણનીતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગની સાથે સરકારી દેખરેખ અને ડેટા સુરક્ષા પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે.
AI ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્કની સરખામણી
- પશ્ચિમી મોડેલ જેવા કે EU AI Act, G7 હિરોશિમા AI પ્રોસેસ અને બ્લેચલી ડિક્લેરેશન મુખ્યત્વે સુરક્ષા, નૈતિકતા અને માનવ અધિકારો પર ભાર મૂકે છે.
- ચીનનું WAICO મોડેલ સરકારી વહીવટ, ટેકનોલોજીની વહેંચણી અને DeepSeek જેવા ઓપન-સોર્સ સાધનો દ્વારા ગ્લોબલ સાઉથને મદદ કરવા પર ધ્યાન આપે છે.
- ભારતની નીતિ IndiaAI Mission અને National Strategy for AI હેઠળ AI for All ના મંત્ર પર આધારિત છે, જે ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) અને સામાજિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.
- પશ્ચિમી દેશો ટેકનોલોજીની નિકાસ પર નિયંત્રણો મૂકે છે, જ્યારે ચીન આવા પ્રતિબંધોનો વિરોધ કરે છે અને ભારત ડિજિટલ તફાવત ઘટાડવા માટે પોતાના દેશમાં કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા વધારી રહ્યું છે.
- ભારત ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે ગ્લોબલ નોર્થ અને ગ્લોબલ સાઉથ વચ્ચે એક મધ્યસ્થી અને સેતુ તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- WAICO એ શાંઘાઈ સ્થિત એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે, જેને 29 દેશોએ મળીને AI ટેકનોલોજીના સમાવેશી વિકાસ માટે બનાવી છે.
- ચીને વૈશ્વિક નિયમોમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવા અને પશ્ચિમી દેશોના વર્ચસ્વને પડકારવા માટે WAICO ની સ્થાપના કરી છે.
- પશ્ચિમી દેશો નૈતિકતા અને માનવ અધિકારોને પ્રાધાન્ય આપે છે, જ્યારે WAICO દેશોની સાર્વભૌમત્વ અને ટેકનોલોજીની પહોંચ પર ભાર મૂકે છે.
- આ સંસ્થા સામે મુખ્ય ચિંતા એ છે કે તેનાથી ડિજિટલ સરમુખત્યારશાહી વધશે અને દેશોનો ડેટા ચીન પર નિર્ભર થઈ જશે.
- ભારતનો અભિગમ AI for All પર આધારિત છે, જે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ માનવ કલ્યાણ અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) માટે કરવા માગે છે.