NPCI દ્વારા NFC આધારિત ઓફલાઇન UPI પેમેન્ટ સિસ્ટમનો વિકાસ

#GS-3 #અર્થતંત્ર #બેંકિંગ #માળખાકીય સુવિધાઓ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #માહિતી અને સંચાર ટેકનોલોજી #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

**National Payments Corporation of India (NPCI)** હવે **UPI** માટે એક નવી ઓફલાઇન પેમેન્ટ સિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે.
આ સિસ્ટમમાં **Near Field Communication (NFC)** ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે, જેથી ઇન્ટરનેટ વગર પણ ફોન ટેપ કરીને પૈસા ચૂકવી શકાય છે.

આ હાલની **UPI** સિસ્ટમ પર આધારિત એક અત્યાધુનિક કોન્ટેક્ટલેસ પેમેન્ટ પદ્ધતિ છે.
આ સિસ્ટમ વડે ગ્રાહકનો ફોન અને વેપારીનું મશીન બંને નેટવર્ક વગરના હોય તો પણ ડિજિટલ લેવડદેવડ થઈ શકે છે.

આ સિસ્ટમ **NPCI** દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી છે, જે ભારતમાં તમામ રીટેલ પેમેન્ટ સિસ્ટમનું સંચાલન કરે છે.
નબળા અથવા ગેરહાજર મોબાઇલ નેટવર્કને કારણે નિષ્ફળ જતા ઓનલાઇન પેમેન્ટની સમસ્યા દૂર કરવાનો આ મુખ્ય હેતુ છે.
આનાથી અંડરગ્રાઉન્ડ મેટ્રો, વિમાન પ્રવાસ, દૂરના ગામડાઓ અને ઇન્ટરનેટ બંધ હોય તેવા વિસ્તારોમાં પણ **UPI** થી પેમેન્ટ કરી શકાશે.

સૌથી પહેલાં ઓનલાઇન ફેઝમાં ગ્રાહકનો ફોન ઇન્ટરનેટ સાથે જોડાયેલો હોય ત્યારે બેંક તરફથી ક્રિપ્ટોગ્રાફિક ટોકન અથવા પ્રીપેડ બેલેન્સ મેળવે છે.
ત્યારબાદ ઓફલાઇન ફેઝમાં ગ્રાહક પોતાનો ફોન **NFC** મશીન પર ટેપ કરે છે અને ટૂંકી શ્રેણીના રેડિયો તરંગો દ્વારા લેવડદેવડ પૂર્ણ થાય છે.
છેલ્લે ડિફર્ડ સેટલમેન્ટ ફેઝમાં બંને ઉપકરણો પર ડેટા સચવાય છે અને ઇન્ટરનેટ ચાલુ થતાં જ **NPCI** દ્વારા આખરી ચુકવણી પૂર્ણ થાય છે.

આ સિસ્ટમમાં ડ્યુઅલ-ઓફલાઇન **NFC** સુવિધા છે, એટલે કે ફોન અને વેપારીનું મશીન બંને ઓફલાઇન હોય તો પણ ટેપ-એન્ડ-પે કામ કરે છે.
સુરક્ષા માટે આમાં ક્રિપ્ટોગ્રાફિક ટોકનાઇઝેશનનો ઉપયોગ થાય છે, જેથી ફોનના હાર્ડવેરમાં સુરક્ષિત ટોકન દ્વારા ડબલ-સ્પેન્ડિંગ અને ફ્રોડ અટકે છે.
આમાં **₹2,000** સુધીની લેવડદેવડ થઈ શકે છે, જે **UPI Lite** કરતાં વધુ રકમની ખરીદી માટે ઉપયોગી છે.
આ મોડેલ વેપારીઓના પોઇન્ટ ઓફ સેલ (PoS) મશીનને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવ્યું છે, જેથી નેટવર્ક બંધ હોય ત્યારે પણ દુકાનદારો પેમેન્ટ સ્વીકારી શકે.

નાણાકીય જોખમ ઘટાડવા માટે પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન **₹2,000** ની મર્યાદા રાખવામાં આવી છે અને તે ફોનમાં જમા થયેલા ટોકન બેલેન્સ પર નિર્ભર રહે છે.
આ સિસ્ટમ વાપરવા માટે ગ્રાહકના ફોનમાં અને વેપારીના મશીનમાં **NFC** ચિપ હોવી જરૂરી છે, તેથી સાદા ફીચર ફોનમાં આ સુવિધા કામ કરશે નહીં.
ઓફલાઇન લેવડદેવડ અને બેંક સેટલમેન્ટ વચ્ચે થોડો સમયગાળો રહેતો હોવાથી ડુપ્લિકેટ દાવો કે વિવાદ ઉકેલવા માટે મજબૂત સિસ્ટમની જરૂર પડશે.