નીતિ આયોગે લોંચ કર્યો ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ
#GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ #નીતિ આયોગ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **નીતિ આયોગે (NITI Aayog)** પહેલીવાર **ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ (IFI)** જાહેર કર્યો છે, જે **વિકસિત ભારત @2047** ના લક્ષ્ય હેઠળ રાજ્યોમાં વેપાર સુધારાઓને માપવામાં મદદ કરશે.
ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ વિશે
- આ ઇન્ડેક્સ રાજ્યોની આર્થિક સ્થિતિ માપવા માટેનો એક ખાસ સરકારી ઢાંચો છે, જે દર્શાવે છે કે સ્થાનિક સરકારો ખાનગી મૂડી રોકાણ આકર્ષવા માટે કેવું વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
- આ મહત્વપૂર્ણ ઇન્ડેક્સ **નીતિ આયોગ** દ્વારા તૈયાર કરીને પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે.
- રાજ્યો વચ્ચે તંદુરસ્ત સ્પર્ધા અને સહકારની ભાવના વધારવી એ આ ઇન્ડેક્સનો મુખ્ય હેતુ છે.
મૂલ્યાંકન માટેના માપદંડો અને સ્તંભો
- આ ઇન્ડેક્સમાં દેશના તમામ **28 રાજ્યો** અને **8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું** મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે.
- મૂડી રોકાણ આકર્ષવાની ક્ષમતા ચકાસવા માટે માળખાકીય સુવિધાઓ, બિઝનેસનું વાતાવરણ, સંસાધનો અને સરકારી નીતિઓ જેવા સ્તંભો ધ્યાને લેવાયા છે.
- આ ઉપરાંત સરળ નિયમો, સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા, નાણાકીય સ્થિતિ અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા જેવા અન્ય ચાર સ્તંભો પણ શામેલ છે.
ઇન્ડેક્સની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- મેળવેલા ગુણના આધારે રાજ્યોને ચાર કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે: ટોપ પરફોર્મર્સ (**50 થી વધુ**), ફ્રન્ટરનર્સ (**45 થી 50**), ઇમર્જિંગ પરફોર્મર્સ (**40 થી 45**), અને એસ્પાયરિંગ સ્ટેટ્સ (**40 થી ઓછા**).
- ભૌગોલિક સ્થિતિ અને આર્થિક કદ પ્રમાણે રાજ્યોને ત્રણ જૂથમાં વહેંચ્યા છે: મોટા રાજ્યો, પહાડી અને પૂર્વોત્તર રાજ્યો, તથા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને સિટી સ્ટેટ્સ.
- આ રેન્કિંગ તૈયાર કરવા માટે દેશના **1,850** સક્રિય રોકાણકારો પાસેથી સીધો પ્રતિભાવ મેળવવામાં આવ્યો છે.
- દરેક રાજ્ય માટે એક અલગ વિગતવાર પ્રોફાઇલ બનાવવામાં આવી છે, જેથી તેઓ પોતાના પડોશી રાજ્યો સાથે સરખામણી કરીને સુધારો કરી શકે.
મુખ્ય નિષ્કર્ષો
- માત્ર પાંચ રાજ્યો જ **50** થી વધુ સ્કોર મેળવી શક્યા છે, જેમાં **ગુજરાત (56.6)**, **મહારાષ્ટ્ર (53.7)**, **તામિલનાડુ (53.3)**, **ગોવા (53.1)** અને **ઓડિશા** સામેલ છે.
- **ગુજરાતે** બંદરો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કર્યું છે, **મહારાષ્ટ્રે** બિઝનેસ માહોલ અને મૂડી રોકાણમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું છે, જ્યારે **તામિલનાડુ** નિકાસ અને ઉત્પાદનમાં આગળ રહ્યું છે.
- દેશમાં આવતા કુલ એફડીઆઈ (FDI) માંથી **85%** રોકાણ માત્ર **મહારાષ્ટ્ર**, **કર્ણાટક**, **ગુજરાત**, **દિલ્હી** અને **તામિલનાડુ** માં જાય છે, જ્યારે પૂર્વોત્તર રાજ્યોને **1%** થી પણ ઓછું રોકાણ મળે છે.
- **નાણાકીય વર્ષ 2025** માં દેશનું કુલ રોકાણ જીડીપીના **29.9%** નોંધાયું હતું, જેમાં સરકારી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રિયલ એસ્ટેટ ખરીદીનો મુખ્ય ફાળો હતો.
- ખાનગી ક્ષેત્રનું મૂડી રોકાણ જીડીપીના માત્ર **8.7%** જેટલું જ રહ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે ખાનગી ક્ષેત્રનું ભાગીદારી પ્રમાણ વધારવાની ખૂબ જરૂર છે.