નિપુણ ભારત મિશન અને ભારતમાં પાયાનું શિક્ષણ

નિપુણ ભારત મિશન અને ભારતમાં પાયાનું શિક્ષણ

#GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #શિક્ષણ #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #નિપુણ ભારત મિશન #પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાન

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • **જુલાઈ 2021**માં શરૂ થયેલા **નિપુણ ભારત** મિશનના પાંચ વર્ષ પછી, શિક્ષણમાં મેળવેલા સુધારા મજબૂત કરવા અને ધોરણ 3 પછી પણ મદદ લંબાવવા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે, જેથી **વિકસિત ભારત**નું સ્વપ્ન પૂરું થઈ શકે.
  • **રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020** એ **પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાન (FLN)** ને સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા આપી હતી, કારણ કે દેશના **5 કરોડ**થી વધુ પ્રાથમિક બાળકો પ્રાથમિક વાંચન અને ગણિતમાં પાછળ હતા.

નિપુણ ભારત મિશનના મુખ્ય લક્ષણો

  • **નિપુણ ભારત**નું પૂરું નામ **National Initiative for Proficiency in Reading with Understanding and Numeracy** છે, જેને **જુલાઈ 2021**માં **શિક્ષણ મંત્રાલય** દ્વારા **સમગ્ર શિક્ષા** અને **NEP 2020** અંતર્ગત શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
  • આ મિશનનો મુખ્ય હેતુ **2026-27** સુધીમાં દરેક બાળક ધોરણ 3 સુધીમાં, અને વધુમાં વધુ ધોરણ 5 સુધીમાં, વાંચતા, લખતા અને ગણિત ગણતા શીખી જાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
  • આ યોજના **3 થી 9 વર્ષ**ના બાળકોને આવરી લે છે, જેમાં બાલવાટિકાથી ધોરણ 3 સુધીના બાળકો માટે **લક્ષ્ય** નામના વિશેષ ધોરણવાર લક્ષ્યાંકો નક્કી કરાયા છે.
  • તેમાં બાળકોની માતૃભાષા અને સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિને ધ્યાનમાં રાખી રમકડાં, વાર્તા, રમતગમત, કળા અને પ્રવૃત્તિ આધારિત આનંદદાયક શિક્ષણ પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે છે.
  • પાયાની સાક્ષરતામાં બોલવું, અક્ષર ઓળખ, પ્રવાહ સાથે વાંચન, સમજવું અને લખવું શામેલ છે; જ્યારે પાયાના સંખ્યા જ્ઞાનમાં આંકડા, ગણતરી, આકારો, માપન અને ડેટાની સમજ શામેલ છે.
  • શિક્ષકો અને આચાર્યોને માતૃભાષામાં શિક્ષણ આપવા અને વર્ગખંડમાં મદદ કરવા માટે **નિષ્ઠા (NISHTHA)** મોડ્યુલ દ્વારા વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવે છે.
  • **દીક્ષા (DIKSHA) પોર્ટલ** પરથી ડિજિટલ પુસ્તકો, વર્કશીટ, પ્રશ્ન બેંક, વિડિયો અને શિક્ષકો માટેની માર્ગદર્શિકા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.
  • બાળકો પર બોજ પડ્યા વગર તેમની શીખવાની ક્ષમતા ચકાસવા નિયમિત મૂલ્યાંકન થાય છે, અને IT સિસ્ટમ દ્વારા દરેક બાળકની પ્રગતિનું ટ્રેકિંગ કરવામાં આવે છે.
  • **શિક્ષણ મંત્રાલય**ના **શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ** દ્વારા કેન્દ્ર પુરસ્કૃત **સમગ્ર શિક્ષા** યોજના હેઠળ આ મિશન ચલાવવામાં આવે છે.
  • સરકારે જૂની ત્રણ યોજનાઓ - સર્વ શિક્ષા અભિયાન, રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શિક્ષા અભિયાન અને શિક્ષક તાલીમ - ને ભેગી કરીને **સમગ્ર શિક્ષા** બનાવી છે, જે પ્રી-સ્કૂલથી ધોરણ 12 સુધી કામ કરે છે.
  • આ મિશન રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય, જીલ્લા, બ્લોક અને શાળા એમ **પાંચ-સ્તરીય વ્યવસ્થા** પર ચાલે છે, જેમાં શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ, વાલીઓ અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ પણ જોડાય છે.
  • આ મિશનથી શિક્ષણનું સ્તર સુધરશે, શાળા છોડી દેવાનો દર ઘટશે, આગળના ધોરણમાં જવું સરળ બનશે અને ભવિષ્યની રોજગારી માટે મજબૂત પાયો તૈયાર થશે.

ભારતમાં પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાનની સ્થિતિ

  • પાયાના શિક્ષણનો અર્થ છે કે બાળક ધોરણ 3 પૂરું કરે ત્યાં સુધીમાં સરળ વાક્યો સમજીને વાંચી શકે અને ગણિતના સાદા દાખલા ગણી શકે.
  • આ પાયાનું કૌશલ્ય બાળકોને આગળના મોટા ધોરણોમાં અઘરા વિષયો શીખવામાં અને તાર્કિક વિચારસરણી વિકસાવવામાં ખૂબ મદદ કરે છે.
  • **NEP 2020** માં તેને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવા છતાં, હજુ પણ પ્રાથમિક શાળાના ઘણા બાળકો પાયાના શિક્ષણમાં નબળા છે.
  • પ્રથમ NGO ના **એન્યુઅલ સ્ટેટસ ઓફ એજ્યુકેશન રિપોર્ટ (ASER)** મુજબ, સરકારી શાળાના ધોરણ 3 ના બાળકો જે ધોરણ 2 નું લખાણ વાંચી શકે છે, તેમનું પ્રમાણ **2022 માં 16.3%** થી વધીને **2024 માં 23.4%** જ થયું છે, જે ધીમી પ્રગતિ દર્શાવે છે.
  • **વર્લ્ડ બેંક**ના મતે 10 વર્ષની ઉંમરે સાદું લખાણ ન વાંચી શકવાની સ્થિતિને લર્નિંગ પોવર્ટી કહેવાય છે, અને ભારતમાં આ દર **55%** જેટલો ઊંચો છે, જે **કોવિડ-19** પછી વધુ ખરાબ થયો હતો.

પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાન માટેના નીતિગત માળખાં

  • **NEP 2020** એ પાયાના શિક્ષણને રાષ્ટ્રીય મિશન તરીકે જાહેર કર્યું છે, જેમાં ધોરણ 3 સુધીમાં દરેક બાળકને સાક્ષર બનાવવાનું ફરજિયાત બનાવાયું છે.
  • **સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન** દેશની પ્રી-સ્કૂલથી લઈને ધોરણ 12 સુધીની શાળાઓમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા માટેની મુખ્ય યોજના છે.
  • **PM SHRI** યોજના હેઠળ દેશની **14,500 થી વધુ શાળાઓ**ને મોડેલ સ્કૂલ તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહી છે, જ્યાં **NEP 2020** નો ઉત્તમ અમલ બતાવવામાં આવશે.
  • **દીક્ષા** એ દેશનું મોટું ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે, જે શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે શ્રેષ્ઠ અભ્યાસ સામગ્રી પૂરું પાડે છે.

વિકસિત ભારત માટે નિપુણ ભારત પાયાના શિક્ષણને કેવી રીતે મજબૂત કરી શકે?

  • ધોરણ 5 ના **56%** બાળકો ધોરણ 2 નું વાંચી શકતા નથી અને **70%** ને ગણિત નથી આવડતું, તેથી **નિપુણ ભારત** મિશનને ધોરણ 5 સુધી લંબાવવું જરૂરી છે.
  • પ્રાથમિક શાળામાં આવતા **57%** બાળકો પૂરતી તૈયારી વગર આવે છે, તેથી દેશભરમાં યોગ્ય તાલીમ પામેલા શિક્ષકો સાથે બાલવાટિકા શરૂ કરવી જોઈએ.
  • એક વારની તાલીમના બદલે શિક્ષકોને **NPST** ધોરણો મુજબ સતત હાઇબ્રિડ તાલીમ મળવી જોઈએ, ખાસ કરીને **મલ્ટી-ગ્રેડ મલ્ટી-લેવલ (MGML)** વર્ગખંડો માટે જે પ્રાથમિક શાળાઓના **70%** ભાગ છે.
  • શાળાઓમાં વર્ગખંડનું નિરીક્ષણ કરવા અને શિક્ષકોને માર્ગદર્શન આપવા માટે એક અલગથી અનુભવી મેન્ટર કેડર બનાવવી જોઈએ.
  • **પરખ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ (PRS)** અને **ફાઉન્ડેશનલ લર્નિંગ સ્ટડી (FLS)** ને એકસમાન બનાવવા જોઈએ અને ધોરણ 5 માટે ક્ષમતા-આધારિત મૂલ્યાંકન દાખલ કરવું જોઈએ.
  • જિલ્લા સ્તરે **નિપુણ ઈન્ડેક્સ** બહાર પાડવો જોઈએ, વાલીઓને વાચન મેળાઓમાં જોડવા જોઈએ અને નેશનલ સ્ટીયરીંગ કમિટીને સક્રિય કરવી જોઈએ.

નિપુણ ભારત મિશન વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

  • **નિપુણ ભારત** એ **જુલાઈ 2021** માં શરૂ થયેલું રાષ્ટ્રીય મિશન છે, જેનો હેતુ ધોરણ 3 સુધીના તમામ બાળકોને પાયાનું વાંચન અને ગણિત શીખવવાનો છે.
  • **NIPUN** નું પૂરું નામ **National Initiative for Proficiency in Reading with Understanding and Numeracy** છે.
  • પાયાની સાક્ષરતા એટલે સમજીને વાંચવું, સ્પષ્ટ રીતે લખવું અને વિચારો રજૂ કરવાની ક્ષમતા હોવી.
  • પાયાનું સંખ્યા જ્ઞાન એટલે સંખ્યાઓની સમજ, સાદી ગણતરી કરવી અને રોજીંદા જીવનમાં ગણિતનો ઉપયોગ કરવો.
  • પાયાનું શિક્ષણ ખૂબ જ મહત્વનું છે કારણ કે તે ભવિષ્યના અભ્યાસ, તાર્કિક વિચારસરણી અને માનવ સંપત્તિના વિકાસનો પાયો છે.