નિપુણ ભારત મિશન અને ભારતમાં પાયાનું શિક્ષણ
#GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #શિક્ષણ #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #નિપુણ ભારત મિશન #પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાન
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- જુલાઈ 2021માં શરૂ થયેલા નિપુણ ભારત મિશનના પાંચ વર્ષ પછી, શિક્ષણમાં મેળવેલા સુધારા મજબૂત કરવા અને ધોરણ 3 પછી પણ મદદ લંબાવવા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે, જેથી વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન પૂરું થઈ શકે.
- રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 એ પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાન (FLN) ને સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા આપી હતી, કારણ કે દેશના 5 કરોડથી વધુ પ્રાથમિક બાળકો પ્રાથમિક વાંચન અને ગણિતમાં પાછળ હતા.
નિપુણ ભારત મિશનના મુખ્ય લક્ષણો
- નિપુણ ભારતનું પૂરું નામ National Initiative for Proficiency in Reading with Understanding and Numeracy છે, જેને જુલાઈ 2021માં શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા સમગ્ર શિક્ષા અને NEP 2020 અંતર્ગત શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
- આ મિશનનો મુખ્ય હેતુ 2026-27 સુધીમાં દરેક બાળક ધોરણ 3 સુધીમાં, અને વધુમાં વધુ ધોરણ 5 સુધીમાં, વાંચતા, લખતા અને ગણિત ગણતા શીખી જાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
- આ યોજના 3 થી 9 વર્ષના બાળકોને આવરી લે છે, જેમાં બાલવાટિકાથી ધોરણ 3 સુધીના બાળકો માટે લક્ષ્ય નામના વિશેષ ધોરણવાર લક્ષ્યાંકો નક્કી કરાયા છે.
- તેમાં બાળકોની માતૃભાષા અને સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિને ધ્યાનમાં રાખી રમકડાં, વાર્તા, રમતગમત, કળા અને પ્રવૃત્તિ આધારિત આનંદદાયક શિક્ષણ પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે છે.
- પાયાની સાક્ષરતામાં બોલવું, અક્ષર ઓળખ, પ્રવાહ સાથે વાંચન, સમજવું અને લખવું શામેલ છે; જ્યારે પાયાના સંખ્યા જ્ઞાનમાં આંકડા, ગણતરી, આકારો, માપન અને ડેટાની સમજ શામેલ છે.
- શિક્ષકો અને આચાર્યોને માતૃભાષામાં શિક્ષણ આપવા અને વર્ગખંડમાં મદદ કરવા માટે નિષ્ઠા (NISHTHA) મોડ્યુલ દ્વારા વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવે છે.
- દીક્ષા (DIKSHA) પોર્ટલ પરથી ડિજિટલ પુસ્તકો, વર્કશીટ, પ્રશ્ન બેંક, વિડિયો અને શિક્ષકો માટેની માર્ગદર્શિકા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.
- બાળકો પર બોજ પડ્યા વગર તેમની શીખવાની ક્ષમતા ચકાસવા નિયમિત મૂલ્યાંકન થાય છે, અને IT સિસ્ટમ દ્વારા દરેક બાળકની પ્રગતિનું ટ્રેકિંગ કરવામાં આવે છે.
- શિક્ષણ મંત્રાલયના શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ દ્વારા કેન્દ્ર પુરસ્કૃત સમગ્ર શિક્ષા યોજના હેઠળ આ મિશન ચલાવવામાં આવે છે.
- સરકારે જૂની ત્રણ યોજનાઓ - સર્વ શિક્ષા અભિયાન, રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શિક્ષા અભિયાન અને શિક્ષક તાલીમ - ને ભેગી કરીને સમગ્ર શિક્ષા બનાવી છે, જે પ્રી-સ્કૂલથી ધોરણ 12 સુધી કામ કરે છે.
- આ મિશન રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય, જીલ્લા, બ્લોક અને શાળા એમ પાંચ-સ્તરીય વ્યવસ્થા પર ચાલે છે, જેમાં શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ, વાલીઓ અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ પણ જોડાય છે.
- આ મિશનથી શિક્ષણનું સ્તર સુધરશે, શાળા છોડી દેવાનો દર ઘટશે, આગળના ધોરણમાં જવું સરળ બનશે અને ભવિષ્યની રોજગારી માટે મજબૂત પાયો તૈયાર થશે.
ભારતમાં પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાનની સ્થિતિ
- પાયાના શિક્ષણનો અર્થ છે કે બાળક ધોરણ 3 પૂરું કરે ત્યાં સુધીમાં સરળ વાક્યો સમજીને વાંચી શકે અને ગણિતના સાદા દાખલા ગણી શકે.
- આ પાયાનું કૌશલ્ય બાળકોને આગળના મોટા ધોરણોમાં અઘરા વિષયો શીખવામાં અને તાર્કિક વિચારસરણી વિકસાવવામાં ખૂબ મદદ કરે છે.
- NEP 2020 માં તેને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવા છતાં, હજુ પણ પ્રાથમિક શાળાના ઘણા બાળકો પાયાના શિક્ષણમાં નબળા છે.
- પ્રથમ NGO ના એન્યુઅલ સ્ટેટસ ઓફ એજ્યુકેશન રિપોર્ટ (ASER) મુજબ, સરકારી શાળાના ધોરણ 3 ના બાળકો જે ધોરણ 2 નું લખાણ વાંચી શકે છે, તેમનું પ્રમાણ 2022 માં 16.3% થી વધીને 2024 માં 23.4% જ થયું છે, જે ધીમી પ્રગતિ દર્શાવે છે.
- વર્લ્ડ બેંકના મતે 10 વર્ષની ઉંમરે સાદું લખાણ ન વાંચી શકવાની સ્થિતિને લર્નિંગ પોવર્ટી કહેવાય છે, અને ભારતમાં આ દર 55% જેટલો ઊંચો છે, જે કોવિડ-19 પછી વધુ ખરાબ થયો હતો.
પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાન માટેના નીતિગત માળખાં
- NEP 2020 એ પાયાના શિક્ષણને રાષ્ટ્રીય મિશન તરીકે જાહેર કર્યું છે, જેમાં ધોરણ 3 સુધીમાં દરેક બાળકને સાક્ષર બનાવવાનું ફરજિયાત બનાવાયું છે.
- સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન દેશની પ્રી-સ્કૂલથી લઈને ધોરણ 12 સુધીની શાળાઓમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા માટેની મુખ્ય યોજના છે.
- PM SHRI યોજના હેઠળ દેશની 14,500 થી વધુ શાળાઓને મોડેલ સ્કૂલ તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહી છે, જ્યાં NEP 2020 નો ઉત્તમ અમલ બતાવવામાં આવશે.
- દીક્ષા એ દેશનું મોટું ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે, જે શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે શ્રેષ્ઠ અભ્યાસ સામગ્રી પૂરું પાડે છે.
વિકસિત ભારત માટે નિપુણ ભારત પાયાના શિક્ષણને કેવી રીતે મજબૂત કરી શકે?
- ધોરણ 5 ના 56% બાળકો ધોરણ 2 નું વાંચી શકતા નથી અને 70% ને ગણિત નથી આવડતું, તેથી નિપુણ ભારત મિશનને ધોરણ 5 સુધી લંબાવવું જરૂરી છે.
- પ્રાથમિક શાળામાં આવતા 57% બાળકો પૂરતી તૈયારી વગર આવે છે, તેથી દેશભરમાં યોગ્ય તાલીમ પામેલા શિક્ષકો સાથે બાલવાટિકા શરૂ કરવી જોઈએ.
- એક વારની તાલીમના બદલે શિક્ષકોને NPST ધોરણો મુજબ સતત હાઇબ્રિડ તાલીમ મળવી જોઈએ, ખાસ કરીને મલ્ટી-ગ્રેડ મલ્ટી-લેવલ (MGML) વર્ગખંડો માટે જે પ્રાથમિક શાળાઓના 70% ભાગ છે.
- શાળાઓમાં વર્ગખંડનું નિરીક્ષણ કરવા અને શિક્ષકોને માર્ગદર્શન આપવા માટે એક અલગથી અનુભવી મેન્ટર કેડર બનાવવી જોઈએ.
- પરખ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ (PRS) અને ફાઉન્ડેશનલ લર્નિંગ સ્ટડી (FLS) ને એકસમાન બનાવવા જોઈએ અને ધોરણ 5 માટે ક્ષમતા-આધારિત મૂલ્યાંકન દાખલ કરવું જોઈએ.
- જિલ્લા સ્તરે નિપુણ ઈન્ડેક્સ બહાર પાડવો જોઈએ, વાલીઓને વાચન મેળાઓમાં જોડવા જોઈએ અને નેશનલ સ્ટીયરીંગ કમિટીને સક્રિય કરવી જોઈએ.
નિપુણ ભારત મિશન વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- નિપુણ ભારત એ જુલાઈ 2021 માં શરૂ થયેલું રાષ્ટ્રીય મિશન છે, જેનો હેતુ ધોરણ 3 સુધીના તમામ બાળકોને પાયાનું વાંચન અને ગણિત શીખવવાનો છે.
- NIPUN નું પૂરું નામ National Initiative for Proficiency in Reading with Understanding and Numeracy છે.
- પાયાની સાક્ષરતા એટલે સમજીને વાંચવું, સ્પષ્ટ રીતે લખવું અને વિચારો રજૂ કરવાની ક્ષમતા હોવી.
- પાયાનું સંખ્યા જ્ઞાન એટલે સંખ્યાઓની સમજ, સાદી ગણતરી કરવી અને રોજીંદા જીવનમાં ગણિતનો ઉપયોગ કરવો.
- પાયાનું શિક્ષણ ખૂબ જ મહત્વનું છે કારણ કે તે ભવિષ્યના અભ્યાસ, તાર્કિક વિચારસરણી અને માનવ સંપત્તિના વિકાસનો પાયો છે.