ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ અને રોડમેપ 2030
#GS-2 #GS-3 #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #વિકાસ #દ્વિપક્ષીય સંબંધો #સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ #ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ સંબંધો #માઓરી જનજાતિ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતના પ્રધાનમંત્રીએ તાજેતરમાં ન્યૂઝીલેન્ડની ઐતિહાસિક મુલાકાત લીધી હતી. આ છેલ્લા 40 વર્ષમાં કોઈ ભારતીય પ્રધાનમંત્રીની પહેલી ન્યૂઝીલેન્ડ યાત્રા હતી.
- બંને દેશોએ પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ નો દરજ્જો આપ્યો છે અને ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ: રોડમેપ 2030 અપનાવ્યો છે.
- મજબૂત બનતા રાજનૈતિક સંબંધો અને સમાન મૂલ્યોની ઉજવણી કરવા માટે ન્યૂઝીલેન્ડના પ્રધાનમંત્રીએ ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ: અ વિનિંગ પાર્ટનરશિપ નામે એક ખાસ કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો.
રોડમેપ 2030 ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- રાજકીય અને રાજનૈતિક જોડાણ: આ ફ્રેમવર્ક હેઠળ બંને દેશો વચ્ચે નિયમિત ઉચ્ચસ્તરીય મુલાકાતો, વિદેશ મંત્રીઓની વાર્તાલાપ, સંસદીય આપ-લે અને વાર્ષિક સચિવ-સ્તરની બેઠકો યોજાશે.
- સંરક્ષણ અને દરિયાઈ સુરક્ષા: બંને દેશો સૈન્ય અભ્યાસ વધારશે અને દરિયાઈ સહયોગ, હાઈડ્રોગ્રાફી, અને લોજિસ્ટિક્સ સપોર્ટ પર મહત્વના કરારો અમલમાં મૂકશે.
- નિયમિત માહિતીની આપ-લે અને દરિયાઈ સુમેળ વધારવા માટે વાર્ષિક મેરીટાઇમ સિક્યુરિટી ડાયલોગ ની શરૂઆત કરવામાં આવશે.
- આતંકવાદ સામે લડાઈ અને સુરક્ષા: ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ રોકવા માટે જોઇન્ટ વર્કિંગ ગ્રૂપ ઓન કાઉન્ટર-ટેરરિઝમ રચાશે, જ્યારે સાયબર ડાયલોગ થી સાયબર સુરક્ષા મજબૂત બનશે.
- વેપાર અને આર્થિક સહયોગ: આ રોડમેપ હેઠળ 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર બમણો કરીને NZ$ 7 બિલિયન (લગભગ ₹35,000 કરોડ) સુધી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય છે.
- વર્ષ 2024 ના કસ્ટમ્સ કોઓપરેશન એરેન્જમેન્ટ (CCA) હેઠળ 2025 AEO-MRA થી વેપાર સરળ બનશે અને ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ ને ઝડપથી અમલી બનાવવા પ્રયાસ કરાશે.
- ખેતી અને પ્રાથમિક ઉદ્યોગો: બાગાયત, ફોરેસ્ટ્રી, પશુપાલન અને ડેરી ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવા પશુપાલન અને ડેરી અંગેના MoC પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.
- કૃષિ ઉત્પાદકતા ભાગીદારી હેઠળ કિવીફ્રૂટ એક્શન પ્લાન શરૂ થશે અને નાગાલેન્ડ અને ઉત્તરાખંડમાં સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ સ્થાપવામાં આવશે.
- પ્રવાસન, સંસ્કૃતિ અને રમતગમત: નવા પ્રવાસન કરાર થી પ્રવાસીઓની અવરજવર વધશે, જ્યારે એર સર્વિસિસ એગ્રીમેન્ટ થી બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ્સ શરૂ કરવાનો માર્ગ મોકળો થશે.
- ભારતમાં યોજાનારા 2030 કોમનવેલ્થ ગેમ્સ ની તૈયારીઓ વચ્ચે જોઇન્ટ એક્શન પ્લાન ઓન સ્પોર્ટ થી ક્રિકેટ સિવાયની રમતોમાં પણ ભાગીદારી વધશે.
- સાંસ્કૃતિક કરારથી કલા અને વારસાનું આદાનપ્રદાન વધશે, જેમાં લોથલના નેશનલ મેરીટાઇમ હેરિટેજ કોમ્પ્લેક્સ અને ન્યૂઝીલેન્ડ મેરીટાઇમ મ્યુઝિયમ વચ્ચે સહયોગ શામેલ છે.
- શિક્ષણ, સંશોધન અને ટેકનોલોજી: ભારતના NCPOR અને ન્યૂઝીલેન્ડની કેન્ટરબરી યુનિવર્સિટી વચ્ચેના કરારથી એન્ટાર્કટિકા સંશોધનમાં મદદ મળશે.
- કુંડલીની NIFTEM-K અને ન્યૂઝીલેન્ડની મેસી યુનિવર્સિટી વચ્ચે શૈક્ષણિક આપ-લે અને ફૂડ સાયન્સ સંશોધન વધશે.
- ક્લીન એનર્જી અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન: ન્યૂઝીલેન્ડ ગ્લોબલ બાયોફ્યુઅલ એલાયન્સ માં જોડાયું છે, જ્યારે ભારતની NDMA અને ન્યૂઝીલેન્ડની NEMA વચ્ચે ભૂકંપ અને સુનામી સામે રક્ષણ મેળવવા કરાર થયો છે.
- ઇન્ડો-પેસિફિક અને બહુપક્ષીય સહયોગ: ન્યૂઝીલેન્ડે ઇન્ડો-પેસિફિક ઓશન્સ ઇનિશિયેટિવ (IPOI) ના દરિયાઈ સુરક્ષા સ્તંભને પ્રાધાન્ય આપીને ગેરકાયદેસર અને બિન-નિયંત્રિત માછીમારી (IUU Fishing) રોકવા પર ભાર મૂક્યો છે.
- બંને દેશોએ UNCLOS ના નિયમોનું પાલન કરવા અને UNSC માં ભારતની કાયમી સદસ્યતા ને ટેકો આપવાની પ્રતિબદ્ધતા દોહરાવી છે.
- રોડમેપનું કાનૂની સ્વરૂપ: આ રોડમેપ 2030 એ એક પોલિસી માળખું છે, જે કોઈ કાનૂની કે નાણાકીય બંધન ઊભું કરતું નથી.
ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ સંબંધો
- ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: વર્ષ 1915 માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ગેલીપોલી ખાતે ભારતીય સૈનિકોએ ANZAC દળો સાથે મળીને યુદ્ધ લડ્યું હતું. ત્યારબાદ 1952 માં બંને દેશો વચ્ચે સત્તાવાર રાજનૈતિક સંબંધો શરૂ થયા.
- વેપાર: વર્ષ 2024 માં બંને દેશો વચ્ચે માલસામાન અને સેવાઓનો દ્વિપક્ષીય વેપાર USD 2.4 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો હતો, જેમાં છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં 50% થી વધુનો વધારો થયો છે.
- ભારત ન્યૂઝીલેન્ડથી ઊન, લોખંડ, સ્ટીલ અને ફળોની આયાત કરે છે, જ્યારે દવાઓ, મશીનરી, કપડાં અને કિંમતી પત્થરોની નિકાસ કરે છે.
- સંરક્ષણ સહયોગ: વર્ષ 2025 ના પ્રારંભમાં થયેલા સંરક્ષણ કરારથી બંને દેશો વચ્ચે લશ્કરી સંવાદ, સંયુક્ત યુદ્ધાભ્યાસ અને નૌકાદળની મુલાકાતો વધી છે.
- બહુપક્ષીય સહયોગ: ન્યૂઝીલેન્ડ UNSC માં ભારતની કાયમી સીટ અને NSG ના સભ્યપદ નું સમર્થન કરે છે. આ ઉપરાંત તે ISA અને CDRI નું પણ સભ્ય છે.
- ભારતીય સમુદાય: ન્યૂઝીલેન્ડની કુલ વસતિમાં ભારતીય મૂળના લોકો હિસ્સો આશરે 5% જેટલો છે, જે બંને દેશો વચ્ચે આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક કડી તરીકે કામ કરે છે.
દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં મુખ્ય પડકારો
- ડેરી ક્ષેત્ર અંગે મતભેદ: ભારત પોતાના કરોડો નાના ડેરી ખેડૂતોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માંગે છે, જ્યારે ન્યૂઝીલેન્ડ ડેરી નિકાસ પર નિર્ભર છે. આથી ડેરી માર્કેટ આપવા બાબતે બંને વચ્ચે ખેંચતાણ રહે છે.
- કૃષિ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરની ચિંતા: ન્યૂઝીલેન્ડના ઉત્પાદકોને ડર છે કે કિવી અને સફરજનની ટેકનોલોજી ભારતને આપવાથી ભવિષ્યમાં ગ્લોબલ માર્કેટમાં ભારતીય ખેડૂતો તેમના હરીફ બની જશે.
- ચીન અંગે અલગ દ્રષ્ટિકોણ: ન્યૂઝીલેન્ડની નિકાસનો 30% હિસ્સો ચીન જાય છે. આ આર્થિક નિર્ભરતાને કારણે તે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ચીન સામે ભારતના વલણ સાથે પૂરેપૂરું જોડાઈ શકતું નથી.
- વ્યૂહાત્મક અને નીતિગત તફાવત: ન્યૂઝીલેન્ડ ફાઇવ આઇઝ એલાયન્સ નું સભ્ય છે, જેના માનવ અસમાનતા અંગેના વિચારો ભારતની સાર્વભૌમ વિદેશ નીતિ સાથે ક્યારેક અથડાય છે.
- સરહદ પાર કટ્ટરવાદની ચિંતા: ન્યૂઝીલેન્ડની ધરતી પરથી ચાલતી ભારત-વિરોધી અલગતાવાદી પ્રવૃત્તિઓ અંગે ભારતે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સ્થાનિક અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના નિયમો વચ્ચે આ મુદ્દો સંવેદનશીલ છે.
- મજૂર અને વિઝા નિયમો: ભારત પોતાના કુશળ કામદારો માટે સરળ વિઝા માંગે છે, પરંતુ ન્યૂઝીલેન્ડની કડક ઇમિગ્રેશન નીતિ અને સ્થાનિક રોજગારની ચિંતાઓ આમાં અડચણ ઊભી કરે છે.
ભારત પાસે કેટલી સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ છે?
- ન્યૂઝીલેન્ડ ઉમેરાતાં હવે ભારત લગભગ 46 દેશો અને પ્રાદેશિક જૂથો સાથે સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ અથવા તેના સમાન સંબંધો ધરાવે છે.
- ભારતે સૌથી પહેલી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ફ્રાન્સ સાથે કરી હતી, ત્યારબાદ રશિયા, અમેરિકા, બ્રિટન, અને યુરોપિયન યુનિયન સાથે આવા કરારો કર્યા.
- સહયોગની ઊંડાઈ મુજબ ભારત સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ, કોમ્પ્રેહેન્સિવ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ, અને સ્પેશિયલ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ જેવા વિવિધ સ્તરોનો ઉપયોગ કરે છે.
- જાપાન ભારતનું સ્પેશિયલ સ્ટ્રેટેજિક એન્ડ ગ્લોબલ પાર્ટનર છે, જ્યારે રશિયા સાથે ભારત સ્પેશિયલ એન્ડ પ્રિવિલેજ્ડ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ ધરાવે છે.
- ભૂતાન સાથે ભારતની 1949 ની મિત્રતા સંધિ આ આધુનિક ફ્રેમવર્ક કરતાં પણ જૂની અને અલગ પ્રકારની દ્વિપક્ષીય સંધિ છે.
આગળનો માર્ગ
- વિવાદોનો ઉકેલ લાવવો: બંને દેશોએ નવા બનેલા સેક્ટોરલ વર્કિંગ ગ્રૂપ્સ નો ઉપયોગ કરીને ખેતી વિષયક વિવાદો ઉકેલવા જોઈએ જેથી ભારતના ડેરી ક્ષેત્રને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વેપાર વધી શકે.
- હવાઈ સેવાઓ સુધારવી: વેપાર NZ$ 7 બિલિયન સુધી પહોંચાડવા માટે બંને દેશો વચ્ચે સીધી નોન-સ્ટોપ ફ્લાઇટ્સ શરૂ કરવા પર ભાર મૂકવો જરૂરી છે.
- દરિયાઈ સુરક્ષા મજબૂત કરવી: ચીન પ્રત્યે જુદા જુદા દ્રષ્ટિકોણ હોવા છતાં IPOI હેઠળ ગેરકાયદે માછીમારી રોકવા અને આપત્તિ રાહતમાં સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ.
- નવી ટેકનોલોજી પર ધ્યાન આપવું: પરંપરાગત વેપાર સિવાય ગ્રીન હાઇડ્રોજન, પ્રિસિઝન ફાર્મિંગ, સ્પેસ, અને ગ્લોબલ બાયોફ્યુઅલ એલાયન્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવો જોઈએ.
- પેસિફિક ટાપુઓમાં સંયુક્ત મદદ: ભારતની NDMA અને ન્યૂઝીલેન્ડની NEMA સાથે મળીને પેસિફિક ક્ષેત્રના નાના દેશોને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને સુનામી સુરક્ષામાં મદદ કરી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
- રોડમેપ 2030 ની સફળતા બંને દેશોની વિવાદિત મુદ્દાઓને બાજુ પર રાખીને સમાન હિતો પર સાથે કામ કરવાની ક્ષમતા પર આધારિત છે.
- ક્લીન એનર્જી, દરિયાઈ સુરક્ષા, પોલાર રિસર્ચ અને વિઝા સુવિધાઓ પર વધુ કામ કરીને ભારત અને ન્યૂઝીલેન્ડ ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં મજબૂત ભાગીદારી સ્થાપિત કરી શકે છે.
પ્રિલિમ્સ ઇન ફોકસ: માઓરી જનજાતિ અને વાકા
- સંદર્ભ: ઓકલેન્ડ ખાતે ભારતીય સમુદાયને સંબોધતી વખતે પ્રધાનમંત્રીએ બંને દેશોની દોસ્તી અને સમાન મૂલ્યો દર્શાવવા માઓરી સંસ્કૃતિના વાકા શબ્દનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
- માઓરી જનજાતિ વિશે: માઓરી ન્યૂઝીલેન્ડ (ઓટેઆરોઆ) ના મૂળ પોલિનેશિયન આદિવાસી છે, જેઓ ઈ.સ. 1200 થી 1300 વચ્ચે હોડીઓ દ્વારા ત્યાં આવીને વસ્યા હતા.
- ભૌગોલિક વિસ્તાર: આ સમુદાય મુખ્યત્વે ન્યૂઝીલેન્ડના ઉત્તરી દ્વીપ (North Island) ના જ્વાળામુખી વિસ્તારની ખીણો અને દરિયાકિનારે વસેલો છે.
- સામાજિક માળખું: તેમનો સમાજ વંશાવલી (વંશપરંપરા) પર આધારિત છે. તેઓ ઇવી (જનજાતિ) અને હાપુ (ઉપ-જનજાતિ) માં વહેંચાયેલા છે, અને તેમનું સામાજિક કેન્દ્ર મરાઈ સંકુલ છે.
- કલાત્મક પરંપરાઓ: તેમની મુખ્ય કળામાં શરીરે કરવામાં આવતું પવિત્ર ટેટૂ તા મોકો અને લાકડા તથા પોઉનામુ (લીલો પથ્થર) પર કરવામાં આવતું કોતરકામ પ્રખ્યાત છે.
- સાંસ્કૃતિક વિધિઓ: તેમની પરંપરાઓમાં હાકા નામનું શક્તિશાળી સમૂહ નૃત્ય અને હોંગી નામનું પરંપરાગત અભિવાદન શામેલ છે, જેમાં એકબીજાના કપાાળ અને નાક અડકાડીને જીવનનો શ્વાસ વહેંચવામાં આવે છે.
- વાકાનો ખ્યાલ: વાકા એ માઓરી સમુદાયની પરંપરાગત હોડી છે, જે એકતા, સામુહિક જવાબદારી અને એક સરખા લક્ષ્ય તરફની યાત્રાનું પ્રતીક છે.
- વાકાના પ્રકારો: માઓરી પરંપરામાં યુદ્ધ માટે વાકા તાઉઆ, માછીમારી માટે વાકા તેતે, અને નદીઓમાં ચલાવવા શણના છોડમાંથી બનાવેલી વાકા કોરારી નો ઉપયોગ થતો હતો.