ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ અને રોડમેપ 2030
#GS-2 #GS-3 #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #વિકાસ #દ્વિપક્ષીય સંબંધો #સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ #ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ સંબંધો #માઓરી જનજાતિ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતના પ્રધાનમંત્રીએ તાજેતરમાં ન્યૂઝીલેન્ડની ઐતિહાસિક મુલાકાત લીધી હતી. આ છેલ્લા **40 વર્ષમાં** કોઈ ભારતીય પ્રધાનમંત્રીની પહેલી ન્યૂઝીલેન્ડ યાત્રા હતી.
- બંને દેશોએ પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને **સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ** નો દરજ્જો આપ્યો છે અને **ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ: રોડમેપ 2030** અપનાવ્યો છે.
- મજબૂત બનતા રાજનૈતિક સંબંધો અને સમાન મૂલ્યોની ઉજવણી કરવા માટે ન્યૂઝીલેન્ડના પ્રધાનમંત્રીએ **ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ: અ વિનિંગ પાર્ટનરશિપ** નામે એક ખાસ કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો.
રોડમેપ 2030 ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- **રાજકીય અને રાજનૈતિક જોડાણ**: આ ફ્રેમવર્ક હેઠળ બંને દેશો વચ્ચે નિયમિત ઉચ્ચસ્તરીય મુલાકાતો, વિદેશ મંત્રીઓની વાર્તાલાપ, સંસદીય આપ-લે અને વાર્ષિક સચિવ-સ્તરની બેઠકો યોજાશે.
- **સંરક્ષણ અને દરિયાઈ સુરક્ષા**: બંને દેશો સૈન્ય અભ્યાસ વધારશે અને **દરિયાઈ સહયોગ**, **હાઈડ્રોગ્રાફી**, અને **લોજિસ્ટિક્સ સપોર્ટ** પર મહત્વના કરારો અમલમાં મૂકશે.
- નિયમિત માહિતીની આપ-લે અને દરિયાઈ સુમેળ વધારવા માટે વાર્ષિક **મેરીટાઇમ સિક્યુરિટી ડાયલોગ** ની શરૂઆત કરવામાં આવશે.
- **આતંકવાદ સામે લડાઈ અને સુરક્ષા**: ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ રોકવા માટે **જોઇન્ટ વર્કિંગ ગ્રૂપ ઓન કાઉન્ટર-ટેરરિઝમ** રચાશે, જ્યારે **સાયબર ડાયલોગ** થી સાયબર સુરક્ષા મજબૂત બનશે.
- **વેપાર અને આર્થિક સહયોગ**: આ રોડમેપ હેઠળ **2030** સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર બમણો કરીને **NZ$ 7 બિલિયન** (લગભગ **₹35,000 કરોડ**) સુધી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય છે.
- વર્ષ **2024 ના કસ્ટમ્સ કોઓપરેશન એરેન્જમેન્ટ (CCA)** હેઠળ **2025 AEO-MRA** થી વેપાર સરળ બનશે અને **ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ** ને ઝડપથી અમલી બનાવવા પ્રયાસ કરાશે.
- **ખેતી અને પ્રાથમિક ઉદ્યોગો**: બાગાયત, ફોરેસ્ટ્રી, પશુપાલન અને ડેરી ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવા **પશુપાલન અને ડેરી અંગેના MoC** પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.
- **કૃષિ ઉત્પાદકતા ભાગીદારી** હેઠળ **કિવીફ્રૂટ એક્શન પ્લાન** શરૂ થશે અને **નાગાલેન્ડ અને ઉત્તરાખંડમાં સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ** સ્થાપવામાં આવશે.
- **પ્રવાસન, સંસ્કૃતિ અને રમતગમત**: નવા **પ્રવાસન કરાર** થી પ્રવાસીઓની અવરજવર વધશે, જ્યારે **એર સર્વિસિસ એગ્રીમેન્ટ** થી બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ્સ શરૂ કરવાનો માર્ગ મોકળો થશે.
- ભારતમાં યોજાનારા **2030 કોમનવેલ્થ ગેમ્સ** ની તૈયારીઓ વચ્ચે **જોઇન્ટ એક્શન પ્લાન ઓન સ્પોર્ટ** થી ક્રિકેટ સિવાયની રમતોમાં પણ ભાગીદારી વધશે.
- સાંસ્કૃતિક કરારથી કલા અને વારસાનું આદાનપ્રદાન વધશે, જેમાં લોથલના **નેશનલ મેરીટાઇમ હેરિટેજ કોમ્પ્લેક્સ** અને **ન્યૂઝીલેન્ડ મેરીટાઇમ મ્યુઝિયમ** વચ્ચે સહયોગ શામેલ છે.
- **શિક્ષણ, સંશોધન અને ટેકનોલોજી**: ભારતના **NCPOR** અને ન્યૂઝીલેન્ડની **કેન્ટરબરી યુનિવર્સિટી** વચ્ચેના કરારથી એન્ટાર્કટિકા સંશોધનમાં મદદ મળશે.
- કુંડલીની **NIFTEM-K** અને ન્યૂઝીલેન્ડની **મેસી યુનિવર્સિટી** વચ્ચે શૈક્ષણિક આપ-લે અને ફૂડ સાયન્સ સંશોધન વધશે.
- **ક્લીન એનર્જી અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન**: ન્યૂઝીલેન્ડ **ગ્લોબલ બાયોફ્યુઅલ એલાયન્સ** માં જોડાયું છે, જ્યારે ભારતની **NDMA** અને ન્યૂઝીલેન્ડની **NEMA** વચ્ચે ભૂકંપ અને સુનામી સામે રક્ષણ મેળવવા કરાર થયો છે.
- **ઇન્ડો-પેસિફિક અને બહુપક્ષીય સહયોગ**: ન્યૂઝીલેન્ડે **ઇન્ડો-પેસિફિક ઓશન્સ ઇનિશિયેટિવ (IPOI)** ના દરિયાઈ સુરક્ષા સ્તંભને પ્રાધાન્ય આપીને **ગેરકાયદેસર અને બિન-નિયંત્રિત માછીમારી (IUU Fishing)** રોકવા પર ભાર મૂક્યો છે.
- બંને દેશોએ **UNCLOS** ના નિયમોનું પાલન કરવા અને **UNSC માં ભારતની કાયમી સદસ્યતા** ને ટેકો આપવાની પ્રતિબદ્ધતા દોહરાવી છે.
- **રોડમેપનું કાનૂની સ્વરૂપ**: આ **રોડમેપ 2030** એ એક પોલિસી માળખું છે, જે કોઈ કાનૂની કે નાણાકીય બંધન ઊભું કરતું નથી.
ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ સંબંધો
- **ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ**: વર્ષ **1915** માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ગેલીપોલી ખાતે ભારતીય સૈનિકોએ **ANZAC** દળો સાથે મળીને યુદ્ધ લડ્યું હતું. ત્યારબાદ **1952** માં બંને દેશો વચ્ચે સત્તાવાર રાજનૈતિક સંબંધો શરૂ થયા.
- **વેપાર**: વર્ષ **2024** માં બંને દેશો વચ્ચે માલસામાન અને સેવાઓનો દ્વિપક્ષીય વેપાર **USD 2.4 બિલિયન** સુધી પહોંચ્યો હતો, જેમાં છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં **50% થી વધુનો વધારો** થયો છે.
- ભારત ન્યૂઝીલેન્ડથી ઊન, લોખંડ, સ્ટીલ અને ફળોની આયાત કરે છે, જ્યારે દવાઓ, મશીનરી, કપડાં અને કિંમતી પત્થરોની નિકાસ કરે છે.
- **સંરક્ષણ સહયોગ**: વર્ષ **2025** ના પ્રારંભમાં થયેલા સંરક્ષણ કરારથી બંને દેશો વચ્ચે લશ્કરી સંવાદ, સંયુક્ત યુદ્ધાભ્યાસ અને નૌકાદળની મુલાકાતો વધી છે.
- **બહુપક્ષીય સહયોગ**: ન્યૂઝીલેન્ડ **UNSC માં ભારતની કાયમી સીટ** અને **NSG ના સભ્યપદ** નું સમર્થન કરે છે. આ ઉપરાંત તે **ISA** અને **CDRI** નું પણ સભ્ય છે.
- **ભારતીય સમુદાય**: ન્યૂઝીલેન્ડની કુલ વસતિમાં ભારતીય મૂળના લોકો હિસ્સો આશરે **5%** જેટલો છે, જે બંને દેશો વચ્ચે આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક કડી તરીકે કામ કરે છે.
દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં મુખ્ય પડકારો
- **ડેરી ક્ષેત્ર અંગે મતભેદ**: ભારત પોતાના કરોડો નાના ડેરી ખેડૂતોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માંગે છે, જ્યારે ન્યૂઝીલેન્ડ ડેરી નિકાસ પર નિર્ભર છે. આથી ડેરી માર્કેટ આપવા બાબતે બંને વચ્ચે ખેંચતાણ રહે છે.
- **કૃષિ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરની ચિંતા**: ન્યૂઝીલેન્ડના ઉત્પાદકોને ડર છે કે કિવી અને સફરજનની ટેકનોલોજી ભારતને આપવાથી ભવિષ્યમાં ગ્લોબલ માર્કેટમાં ભારતીય ખેડૂતો તેમના હરીફ બની જશે.
- **ચીન અંગે અલગ દ્રષ્ટિકોણ**: ન્યૂઝીલેન્ડની નિકાસનો **30% હિસ્સો** ચીન જાય છે. આ આર્થિક નિર્ભરતાને કારણે તે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ચીન સામે ભારતના વલણ સાથે પૂરેપૂરું જોડાઈ શકતું નથી.
- **વ્યૂહાત્મક અને નીતિગત તફાવત**: ન્યૂઝીલેન્ડ **ફાઇવ આઇઝ એલાયન્સ** નું સભ્ય છે, જેના માનવ અસમાનતા અંગેના વિચારો ભારતની સાર્વભૌમ વિદેશ નીતિ સાથે ક્યારેક અથડાય છે.
- **સરહદ પાર કટ્ટરવાદની ચિંતા**: ન્યૂઝીલેન્ડની ધરતી પરથી ચાલતી ભારત-વિરોધી અલગતાવાદી પ્રવૃત્તિઓ અંગે ભારતે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સ્થાનિક અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના નિયમો વચ્ચે આ મુદ્દો સંવેદનશીલ છે.
- **મજૂર અને વિઝા નિયમો**: ભારત પોતાના કુશળ કામદારો માટે સરળ વિઝા માંગે છે, પરંતુ ન્યૂઝીલેન્ડની કડક ઇમિગ્રેશન નીતિ અને સ્થાનિક રોજગારની ચિંતાઓ આમાં અડચણ ઊભી કરે છે.
ભારત પાસે કેટલી સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ છે?
- ન્યૂઝીલેન્ડ ઉમેરાતાં હવે ભારત લગભગ **46 દેશો અને પ્રાદેશિક જૂથો** સાથે **સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ** અથવા તેના સમાન સંબંધો ધરાવે છે.
- ભારતે સૌથી પહેલી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી **ફ્રાન્સ** સાથે કરી હતી, ત્યારબાદ **રશિયા**, **અમેરિકા**, **બ્રિટન**, અને **યુરોપિયન યુનિયન** સાથે આવા કરારો કર્યા.
- સહયોગની ઊંડાઈ મુજબ ભારત **સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ**, **કોમ્પ્રેહેન્સિવ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ**, અને **સ્પેશિયલ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ** જેવા વિવિધ સ્તરોનો ઉપયોગ કરે છે.
- **જાપાન** ભારતનું **સ્પેશિયલ સ્ટ્રેટેજિક એન્ડ ગ્લોબલ પાર્ટનર** છે, જ્યારે **રશિયા** સાથે ભારત **સ્પેશિયલ એન્ડ પ્રિવિલેજ્ડ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ** ધરાવે છે.
- ભૂતાન સાથે ભારતની **1949 ની મિત્રતા સંધિ** આ આધુનિક ફ્રેમવર્ક કરતાં પણ જૂની અને અલગ પ્રકારની દ્વિપક્ષીય સંધિ છે.
આગળનો માર્ગ
- **વિવાદોનો ઉકેલ લાવવો**: બંને દેશોએ નવા બનેલા **સેક્ટોરલ વર્કિંગ ગ્રૂપ્સ** નો ઉપયોગ કરીને ખેતી વિષયક વિવાદો ઉકેલવા જોઈએ જેથી ભારતના ડેરી ક્ષેત્રને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વેપાર વધી શકે.
- **હવાઈ સેવાઓ સુધારવી**: વેપાર **NZ$ 7 બિલિયન** સુધી પહોંચાડવા માટે બંને દેશો વચ્ચે સીધી નોન-સ્ટોપ ફ્લાઇટ્સ શરૂ કરવા પર ભાર મૂકવો જરૂરી છે.
- **દરિયાઈ સુરક્ષા મજબૂત કરવી**: ચીન પ્રત્યે જુદા જુદા દ્રષ્ટિકોણ હોવા છતાં **IPOI** હેઠળ ગેરકાયદે માછીમારી રોકવા અને આપત્તિ રાહતમાં સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ.
- **નવી ટેકનોલોજી પર ધ્યાન આપવું**: પરંપરાગત વેપાર સિવાય **ગ્રીન હાઇડ્રોજન**, પ્રિસિઝન ફાર્મિંગ, સ્પેસ, અને **ગ્લોબલ બાયોફ્યુઅલ એલાયન્સ** જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવો જોઈએ.
- **પેસિફિક ટાપુઓમાં સંયુક્ત મદદ**: ભારતની **NDMA** અને ન્યૂઝીલેન્ડની **NEMA** સાથે મળીને પેસિફિક ક્ષેત્રના નાના દેશોને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને સુનામી સુરક્ષામાં મદદ કરી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
- **રોડમેપ 2030** ની સફળતા બંને દેશોની વિવાદિત મુદ્દાઓને બાજુ પર રાખીને સમાન હિતો પર સાથે કામ કરવાની ક્ષમતા પર આધારિત છે.
- ક્લીન એનર્જી, દરિયાઈ સુરક્ષા, પોલાર રિસર્ચ અને વિઝા સુવિધાઓ પર વધુ કામ કરીને ભારત અને ન્યૂઝીલેન્ડ ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં મજબૂત ભાગીદારી સ્થાપિત કરી શકે છે.
પ્રિલિમ્સ ઇન ફોકસ: માઓરી જનજાતિ અને વાકા
- **સંદર્ભ**: ઓકલેન્ડ ખાતે ભારતીય સમુદાયને સંબોધતી વખતે પ્રધાનમંત્રીએ બંને દેશોની દોસ્તી અને સમાન મૂલ્યો દર્શાવવા માઓરી સંસ્કૃતિના **વાકા** શબ્દનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
- **માઓરી જનજાતિ વિશે**: માઓરી ન્યૂઝીલેન્ડ (**ઓટેઆરોઆ**) ના મૂળ પોલિનેશિયન આદિવાસી છે, જેઓ ઈ.સ. **1200 થી 1300** વચ્ચે હોડીઓ દ્વારા ત્યાં આવીને વસ્યા હતા.
- **ભૌગોલિક વિસ્તાર**: આ સમુદાય મુખ્યત્વે ન્યૂઝીલેન્ડના **ઉત્તરી દ્વીપ (North Island)** ના જ્વાળામુખી વિસ્તારની ખીણો અને દરિયાકિનારે વસેલો છે.
- **સામાજિક માળખું**: તેમનો સમાજ **વંશાવલી (વંશપરંપરા)** પર આધારિત છે. તેઓ **ઇવી (જનજાતિ)** અને **હાપુ (ઉપ-જનજાતિ)** માં વહેંચાયેલા છે, અને તેમનું સામાજિક કેન્દ્ર **મરાઈ** સંકુલ છે.
- **કલાત્મક પરંપરાઓ**: તેમની મુખ્ય કળામાં શરીરે કરવામાં આવતું પવિત્ર ટેટૂ **તા મોકો** અને લાકડા તથા **પોઉનામુ (લીલો પથ્થર)** પર કરવામાં આવતું કોતરકામ પ્રખ્યાત છે.
- **સાંસ્કૃતિક વિધિઓ**: તેમની પરંપરાઓમાં **હાકા** નામનું શક્તિશાળી સમૂહ નૃત્ય અને **હોંગી** નામનું પરંપરાગત અભિવાદન શામેલ છે, જેમાં એકબીજાના કપાાળ અને નાક અડકાડીને જીવનનો શ્વાસ વહેંચવામાં આવે છે.
- **વાકાનો ખ્યાલ**: **વાકા** એ માઓરી સમુદાયની પરંપરાગત હોડી છે, જે એકતા, સામુહિક જવાબદારી અને એક સરખા લક્ષ્ય તરફની યાત્રાનું પ્રતીક છે.
- **વાકાના પ્રકારો**: માઓરી પરંપરામાં યુદ્ધ માટે **વાકા તાઉઆ**, માછીમારી માટે **વાકા તેતે**, અને નદીઓમાં ચલાવવા શણના છોડમાંથી બનાવેલી **વાકા કોરારી** નો ઉપયોગ થતો હતો.