ભારતમાં જળ સંચય અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટેના મુખ્ય પ્રયાસો
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #પર્યાવરણ #આબોહવા પરિવર્તન #સતત વિકાસ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #જળ સંચય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દેશભરમાં **4 જુલાઈથી 4 ઓગસ્ટ 2026** દરમિયાન એક વિશેષ ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી રહી છે, જેનો હેતુ વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ, જૂના જળાશયોનો ઉદ્ધાર અને વૃક્ષારોપણ વધારવાનો છે.
- આ ઝુંબેશ વડાપ્રધાનના **મન કી બાત** કાર્યક્રમના એ આહ્વાન પર આધારિત છે, જેમાં તેમણે વરસાદના દરેક ટીંપાને બચાવવા અને જળ સંરક્ષણનો ઉત્સાહ જાળવી રાખવા અપીલ કરી હતી.
કેચ ધ રેઇન અભિયાન
- **નેશનલ વોટર મિશન** દ્વારા **"કેચ ધ રેઇન"** અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે, જેનું સૂત્ર **"જ્યાં પણ પડે, જ્યારે પણ પડે, વરસાદના પાણી ઝીલી લો"** છે. આનો હેતુ ચોમાસું શરૂ થાય તે પહેલાં સ્થાનિક વાતાવરણ મુજબ જળ સંગ્રહના માળખાં બનાવવાનો છે.
- આ યોજના હેઠળ ચેકડેમ બનાવવાનું, વોટર હાર્વેસ્ટિંગ પીટ તૈયાર કરવાનું, અગાસી પર સિસ્ટમ મૂકવાનું, તળાવોમાંથી કાંપ કાઢવાનું, દબાણો હટાવવાનું અને જૂના બોરવેલ કે વાવનું રિપેરિંગ કરવાનું કામ ઝડપી બનાવાયું છે.
- રાજ્ય સરકારો દરેક જિલ્લાની કલેક્ટર કચેરી, નગરપાલિકા કે ગ્રામ પંચાયતમાં **રેઇન સેન્ટર** શરૂ કરી રહી છે, જેથી લોકોને ટેકનિકલ માર્ગદર્શન સરળતાથી મળી રહે.
- મકાનો અને ઇમારતોની છત પર વોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ લગાવવા પ્રોત્સાહિત કરાય છે. આનાથી જમીનમાં ભેજ વધે છે, ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું આવે છે, રસ્તાઓને નુકસાન થતું અટકે છે અને શહેરોમાં પૂરની સમસ્યા ઘટે છે.
- મોટા જમીન વિસ્તાર ધરાવતી સરકારી કચેરીઓ, શાળાઓ, બસ-રેલવે સ્ટેશનો અને સુરક્ષા દળોને પોતાની જમીન પરના જળાશયોની માપણી કરી દબાણો દૂર કરવા અને જળ સંચય કરવા જણાવાયું છે.
જલ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેઇન (2026)
- સરકારે **1 જૂન 2026** ના રોજ મૂળ જલ સંચય જન ભાગીદારી યોજનાને વિસ્તૃત કરી તેને જલ શક્તિ અભિયાન સાથે જોડીને **જલ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેઇન (2026)** ની શરૂઆત કરી.
- આ ઝુંબેશનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ અને લોકભાગીદારી વધારીને વરસાદના દરેક પ્રસંગને પાણી બચાવવાની તકમાં બદલવાનો છે.
- આ કાર્યક્રમમાં **વિકસિત ભારત-રોજગાર અને આજીવિકા ગેરંટી મિશન-ગ્રામીણ**, **પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજનાના પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ**, જળાશયોની મરમ્મત, **CAMPA ફંડ** અને નાણાં પંચની ગ્રાન્ટો ભેગી કરીને ઓછા ખર્ચે કામો કરવામાં આવે છે.
- પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ, નગરપાલિકાઓ, મહિલા મંડળો, યુવાનો, શાળાઓ અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓને સાથે રાખીને જળ વ્યવસ્થાપન અને આબોહવા સામે રક્ષણ મેળવવાનું કામ થઈ રહ્યું છે.
જલ સંચય જન ભાગીદારી 2.0
- પાણીની ભારે અછતવાળા જિલ્લાઓમાં ભૂગર્ભ જળસ્તર ઝડપથી સુધારવા માટે સરકારે **1 જૂન 2025** ના રોજ **જલ સંચય જન ભાગીદારી 2.0** શરૂ કરી હતી.
- **31 મે 2026** સુધીમાં **1 કરોડ રિચાર્જ સ્ટ્રક્ચર** બનાવવાનો લક્ષ્યાંક હતો, જેની સામે દેશભરમાં **1.5 કરોડથી વધુ સ્ટ્રક્ચર** બની ગયા, અને ઉત્કૃષ્ટ કામ કરનારાઓને **નવેમ્બર 2025** માં **6ઠ્ઠા નેશનલ વોટર એવોર્ડ્સ** માં સન્માનિત કરાયા.
જલ સંચય જન ભાગીદારી 1.0
- આ અભિયાનનો પહેલો તબક્કો **જલ સંચય જન ભાગીદારી 1.0** તારીખ **6 સપ્ટેમ્બર 2024** ના રોજ **સુરત, ગુજરાત** થી શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
- આ યોજના **સમુદાય (Community), CSR અને ઓછો ખર્ચ (Cost)** ના સિદ્ધાંતો પર આધારિત હતી, જેમાં બંધ પડેલા બોરવેલ ચાલુ કરવા અને સરકારી તથા સામાજિક પ્રયાસોને એકત્ર કરવા પર ભાર મુકાયો હતો.
- **1 એપ્રિલ 2024** થી **31 મે 2025** દરમિયાન ચાલેલા આ તબક્કામાં **10 લાખ રિચાર્જ સ્ટ્રક્ચર** ના લક્ષ્યાંક સામે દેશમાં **27 લાખથી વધુ કૃત્રિમ રિચાર્જ સ્ટ્રક્ચર** તૈયાર કરવામાં આવ્યા.
જલ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેઇન
- વર્ષ **2021** ના **વિશ્વ જળ દિવસ** પર **"જ્યાં પણ પડે, જ્યારે પણ પડે, વરસાદના પાણી ઝીલી લો"** થીમ સાથે **જલ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેઇન** શરૂ કરાયું હતું.
- આ ઝુંબેશ જન આંદોલનના રૂપે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ, વોટરશેડ વિકાસ, તળાવોનો જીર્ણોદ્ધાર અને વૃક્ષારોપણ જેવા કામો હાથ ધરે છે.
- વર્ષ **2019 ના જલ શક્તિ અભિયાન** માં **256 જિલ્લાના 1,592 પાણીની અછતવાળા બ્લોક્સ** આવરી લેવાયા હતા, જેના સફળ અનુભવ બાદ હવે દર વર્ષે નવા વિષય સાથે આ કાર્યક્રમ યોજાય છે.
જલ શક્તિ કેન્દ્રો
- સ્થાનિક સ્તરે જળ સંચયના કામોને મદદ કરવા માટે દરેક જિલ્લામાં **જલ શક્તિ કેન્દ્રો** ની સ્થાપના કરવામાં આવી રહી છે.
- આ કેન્દ્રો એક જ્ઞાન અને માર્ગદર્શન કેન્દ્ર તરીકે કામ કરે છે, જે વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જની પદ્ધતિઓ વિશે લોકોને માહિતગાર કરે છે.
- આ કેન્દ્રો સ્થાનિક લોકો, સરકારી અધિકારીઓ અને કામ કરતી એજન્સીઓને યોજનાઓના યોગ્ય આયોજન માટે ટેકનિકલ સલાહ આપે છે.
- **જલ શક્તિ કેન્દ્રો** નાગરિકો, સંસ્થાઓ અને સરકારી ખાતાઓને પાણી બચાવવાના વ્યવહારુ ઉપાયો સાથે જોડીને લોકભાગીદારી મજબૂત બનાવે છે.
વોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ અને તેના પ્રકારો
- વોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ એટલે વરસાદી પાણી કે વહી જતાં પાણીને એકઠું કરવાની, સાચવવાની અને ખેતી કે ઘરવપરાશ માટે ઉપયોગમાં લેવાની પદ્ધતિ.
- **રેઇનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ (RWH)** માં મકાનોની છત કે ધાબા પરથી વરસાદી પાણી એકઠું કરીને ભૂગર્ભ ટાંકીઓમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.
- **ગ્રાઉન્ડવોટર રિચાર્જ સિસ્ટમ** માં રિચાર્જ કુવા જેવી તકનીકો વડે વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઊંડે ઉતારીને ભૂગર્ભ જળસ્તર વધારવામાં આવે છે.
- **સરફેસ વોટર હાર્વેસ્ટિંગ** માં ખુલ્લા ખેતરો કે જમીન પરથી વહી જતું પાણી તળાવો અને જળાશયોમાં ભરીને ખેતી માટે વાપરવામાં આવે છે.
- **અર્બન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ** માં શહેરોની છતો અને પાકા રસ્તાઓ પરથી પાણી એકઠું કરી સરકારી પાણી પુરવઠા પરનું ભારણ અને પુરનું જોખમ ઘટાડવામાં આવે છે.
વોટર હાર્વેસ્ટિંગનું મહત્વ
- આનાથી બાષ્પીભવન કે પ્રદૂષણ વગરનું શુદ્ધ પાણી મળે છે, ભૂગર્ભ જળની ગુણવત્તા સુધરે છે અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ખારું પાણી આગળ વધતું અટકે છે.
- વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવાથી પૂર અને પાણી ભરાવાની સમસ્યા ઘટે છે, જેથી ઘર, રસ્તા અને જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
- ભૂગર્ભ જળ ભરાવાથી ઉનાળામાં કે સુકા સમયમાં પાણી મળી રહે છે, પાણીનો વહેવટ અટકે છે અને તળાવોમાં કાંપ જમા થતો નથી.
- શહેરીકરણના સમયમાં ઘટી રહેલા પાણીના સ્તરને અટકાવવા અને જળ સંસાધનોને લાંબા સમય સુધી સાચવવા માટે આ પદ્ધતિ ખૂબ જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
- કેચ ધ રેઇન અને જલ સંચય જન ભાગીદારી જેવા કાર્યક્રમોએ વૈજ્ઞાનિક આયોજન અને લોકભાગીદારી દ્વારા જળ સંચયને એક દેશવ્યાપી જન આંદોલન બનાવી દીધું છે.
- બદલાતી આબોહવા અને વધતી જરૂરિયાતો વચ્ચે વરસાદના દરેક ટીંપાની બચત દેશની જળ સુરક્ષા, ખેતી અને ગ્રામીણ રોજીરોટી માટે અનિવાર્ય છે.
- આ અભિયાન મજબૂત જળ સંપત્તિનું નિર્માણ કરીને ભારતને **વિકસિત ભારત** બનાવવાની દિશામાં મહત્વનું યોગદાન આપી રહ્યું છે.