ભારતે PEM ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજીથી ચાલતી દેશની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન નમો ગ્રીન રેલ શરૂ કરી

#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #ઉર્જા #પર્યાવરણ #ટકાઉ વિકાસ #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #પ્રિલિમ્સ

શા માટે ચર્ચામાં છે?

વડાપ્રધાને ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજનથી ચાલતી ટ્રેન **NaMo Green Rail** નું ઉદ્ઘાટન કર્યું છે.
આ ટ્રેને હરિયાણાના **Jind-Sonipat** વચ્ચેના **89-km** લાંબા રેલવે માર્ગ પર પોતાની પ્રથમ સફર શરૂ કરી.
ભવિષ્યમાં હાઇડ્રોજન ટ્રેનો ચલાવવા માટે સુરક્ષા અને તકનીકી ક્ષમતા ચકાસવાના હેતુથી આ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરાયો છે.

આ ટ્રેનની ડિઝાઈન અને સ્પષ્ટીકરણો **RDSO** એ તૈયાર કર્યા છે, જ્યારે તેનું નિર્માણ **M/s Medha Servo Drives** દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.
આ ટ્રેનમાં કુલ **10-coach** છે, જેમાં બે **Hydrogen Driving Power Cars** અને આઠ **Trailer Coaches** સામેલ છે.
બંને પાવર કાર **1,200 kW** વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, જેથી ટ્રેનની કુલ ક્ષમતા **2,400 kW** થાય છે.
આ ટ્રેનની સામાન્ય ઝડપ **75 kmph** છે અને તેને **110 kmph** ની મહત્તમ ઝડપે ચલાવવા માટે ડિઝાઈન કરવામાં આવી છે.
ટ્રેન ઉપાડતી વખતે વધુ ઉર્જા પૂરી પાડવા માટે ફ્યુઅલ સેલ સાથે **Lithium Iron Phosphate (LFP)** બેટરી જોડવામાં આવી છે.

આ ટ્રેનમાં વીજળી બનાવવા માટે **Proton Exchange Membrane (PEM)** ફ્યુઅલ સેલનો ઉપયોગ થાય છે.
ફ્યુઅલ સેલના એનોડ ભાગમાં રહેલું ઉદ્દીપક હાઇડ્રોજન વાયુને પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોનમાં છૂટા પાડે છે.
સ્પેશિયલ પોલિમર મેમ્બ્રેન ફક્ત ધન વીજભારિત પ્રોટોનને કેથોડ તરફ જવા દે છે અને ઇલેક્ટ્રોનને રોકે છે.
અટકેલા ઇલેક્ટ્રોન બહારના સર્કિટમાંથી પસાર થાય છે, જેનાથી વીજ પ્રવાહ ઉત્પન્ન થાય છે અને ટ્રેનની મોટર ચાલે છે.
કેથોડ ભાગમાં પ્રોટોન, ઇલેક્ટ્રોન અને હવાની ઓક્સિજન ભેગા મળીને ફક્ત **water vapour** અને **heat** બનાવે છે.

ટ્રેનના હાઇડ્રોજન સિલિન્ડરમાં **Jind** માં આવેલા **500-bar** પ્લાન્ટમાંથી **350 bar** ના દબાણે બળતણ ભરવામાં આવે છે.
વાયુ લીક કે આગની જાણકારી મેળવવા માટે સેન્સર મૂકવામાં આવ્યા છે, જે લીકેજ થતાં જ ગેસ પુરવઠો આપોઆપ બંધ કરી દે છે.
જો થોડો પણ હાઇડ્રોજન વાયુ બહાર નીકળે, તો તેને વેન્ટિલેશન સિસ્ટમ દ્વારા તરત જ હવામાં ફેંકી દેવામાં આવે છે.
આ સમગ્ર સ્ટોરેજ સિસ્ટમને **PESO** ની મંજૂરી મળી છે અને જર્મનીની **TÜV SÜD** સંસ્થા દ્વારા તેની ચકાસણી કરવામાં આવી છે.

આ ટ્રેનમાંથી કોઈપણ પ્રકારનો ધુમાડો કે કાર્બન નીકળતો નથી, જેથી પર્યાવરણને કોઈ નુકસાન થતું નથી.
આ ટેકનોલોજી અપનાવીને ભારત હવે **Germany**, **Japan**, **China**, અને **United States** જેવા પસંદગીના દેશોના જૂથમાં સામેલ થઈ ગયું છે.
આ સિદ્ધિ ભારતના **National Green Hydrogen Mission** ને મદદ કરે છે અને **Net Zero** કાર્બન ઉત્સર્જનના લક્ષ્યને વેગ આપે છે.
આ પ્રોજેક્ટથી દેશમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનની માંગ વધશે અને સ્વચ્છ ઉર્જા ક્ષેત્રે નવું રોકાણ આવશે.

પરંપરાગત બળતણની સરખામણીમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન બનાવવાનો ખર્ચ હજુ પણ ઘણો વધારે છે.
હાઇડ્રોજનને સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત કરવા અને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવા માટે મોંઘા માળખાની જરૂર પડે છે.
હાલમાં દેશમાં પૂરતા પ્રમાણમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉપલબ્ધ નથી, જે તેનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરે છે.

જે રેલવે લાઇન પર વીજળીકરણ નથી થયું અથવા **Kalka-Shimla** જેવા પહાડી રૂટ છે, ત્યાં ડીઝલ એન્જિનની જગ્યાએ હાઇડ્રોજન ટ્રેન ચલાવી શકાય છે.
દેશમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધારવાથી તેનું વેચાણ સસ્તું થશે અને ટ્રેનો માટે સરળતાથી ઇંધણ મળશે.
મુખ્ય રેલવે રૂટ પર હાઇડ્રોજન રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન બનાવવાથી આખા દેશમાં આવી ટ્રેનોનું પ્રમાણ વધારી શકાશે.