ભારતમાં જન ઝીનું રોજગારી સંકટ: કાયમી નોકરીઓ મેળવવામાં યુવાનોના પડકારો
#GS-3 #અર્થતંત્ર #રોજગાર #વિકાસ #GS-2 #ભારતીય સમાજ #મહિલાઓ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #PLFS 2023-24 #જન ઝી બેરોજગારી #શ્રમ બજાર
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં નિષ્ણાતોએ **PLFS 2023–24** ના આંકડાનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. તેનાથી જાણવા મળ્યું છે કે ભારતના ભણેલા-ગણેલા યુવાનો માટે સારી અને કાયમી નોકરી મેળવવી ખૂબ મુશ્કેલ બની ગઈ છે.
જન ઝી અને રોજગારીની સ્થિતિ
- ભારતમાં **1997 થી 2012** વચ્ચે જન્મેલા અને **15 થી 26 વર્ષ** ની ઉંમર ધરાવતા યુવાનોને **જન ઝી (Gen Z)** કહેવામાં આવે છે. દેશમાં આવા યુવાનોની વસ્તી લગભગ **29.94 કરોડ** જેટલી છે.
- જન ઝી યુવાનોમાં બેરોજગારી એ એક ગંભીર સમસ્યા છે. અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી પણ યુવાનોને નોકરી મળતી નથી અને ઘણા લોકોએ મજબૂરીમાં વિના વેતને કે અનૌપચારિક કામ કરવું પડે છે.
જન ઝી બેરોજગારી અંગેના મુખ્ય આંકડા
- જન ઝી યુવાનોમાંથી માત્ર **14.8%** પુરુષો અને **4.7%** મહિલાઓને જ નિયમિત પગાર વાળી નોકરી મળે છે. બાકીના મોટાભાગના યુવાનો મજૂરી, ઘરકામ કે કૌટુંબિક કામોમાં રોકાયેલા છે.
- લગભગ **79.9%** જન ઝી કામદારો પાસે પેન્શન કે વીમા જેવી કોઈ સામાજિક સુરક્ષા નથી. માત્ર **14.1%** લોકો પાસે જ લેખિત નોકરીનો કરાર કે કોન્ટ્રાક્ટ હોય છે.
- જન ઝી યુવાનોનો શ્રમ બજારમાં ભાગીદારી દર માત્ર **41.7%** છે, જ્યારે મિલેનિયલ્સમાં તે **75%** હતો. ગામડાઓમાં માત્ર **28%** અને શહેરોમાં માત્ર **21.1%** જન ઝી મહિલાઓ જ કામ કરે છે.
- ઘરકામના બોજામાં પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. લગભગ **27.1%** જન ઝી મહિલાઓ ફક્ત વિના વેતને ઘરકામ કરે છે, જ્યારે પુરુષોમાં આ આંકડો માત્ર **0.32%** છે.
ભારતમાં જન ઝીની બેરોજગારીના મુખ્ય કારણો
- આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં માત્ર ડિગ્રીઓ આપવા પર ભાર મૂકાય છે. પરિણામે યુવાનો પાસે કાગળ પર ડિગ્રી હોય છે, પણ ઉદ્યોગોને જોઈતા વ્યવહારુ કૌશલ્ય હોતા નથી.
- **એઆઈ (AI)** અને નવી ટેકનોલોજીના આવવાથી ઓફિસોમાં શરૂઆતની નોકરીઓ ઘટી રહી છે. કમ્પ્યુટર અને મશીનો હવે કલાર્ક કે એડમિન જેવા કામો સરળતાથી કરી લે છે.
- મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત વાહનવ્યવહાર, બાળકોની સંભાળ માટેની સુવિધાઓ અને સામાજિક માનસિકતા મોટા પડકારો છે. આ કારણે ભણેલી-ગણેલી યુવતીઓ નોકરી કરી શકતી નથી.
- મોટી કંપનીઓ અને ફેક્ટરીઓ હવે કાયમી કર્મચારીઓ રાખવાને બદલે કોન્ટ્રાક્ટ કે ગિગ વર્કર્સ પર પસંદગી ઉતારે છે. આનાથી યુવાનોને સ્થિર અને કાયમી નોકરીઓ મળતી નથી.
જન ઝી રોજગારી સંકટની અસરો
- લાંબા સમય સુધી નોકરી ન મળવાથી યુવાનોમાં નિરાશા અને ગુસ્સો વધે છે. આ આર્થિક તણાવ ભવિષ્યમાં આંદોલન કે સામાજિક અશાંતિનું રૂપ લઈ શકે છે.
- વાલીઓ દેવું કરીને પણ બાળકોને ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાવે છે. પરંતુ ભણ્યા પછી પણ સારી નોકરી ન મળતાં પરિવાર પર આર્થિક બોજ વધે છે અને પૈસા વેડફાય છે.
- ભણેલી યુવતીઓને કામ ન મળતાં તેઓ ફરી ઘરકામ કરવા મજબૂર બને છે. તેનાથી મહિલા સશક્તિકરણને મોટો ફટકો પડે છે.
- ભારત પાસે યુવા વસ્તીનો મોટો ફાયદો છે. પણ જો યુવાનોને કામ નહીં મળે, તો આ વસ્તી દેશના વિકાસમાં મદદ કરવાને બદલે બોજ બની જશે.
- કામચલાઉ નોકરીઓ અને ઓછો પગાર હોવાને કારણે યુવાનો પાસે ખર્ચ કરવા માટે પૈસા રહેતા નથી. તેનાથી બજારમાં વસ્તુઓની માંગ ઘટે છે અને અર્થતંત્ર ધીમું પડે છે.
- ભણેલા યુવાનો મજબૂરીમાં મજૂરી કે ઓછી સ્કિલવાળું કામ કરે ત્યારે દેશની ઉત્પાદકતા ઘટે છે. આનાથી ઉદ્યોગોમાં નવોત્તરણ અને વિકાસ અટકી જાય છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે કાપડ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને બાંધકામ જેવા વધુ રોજગારી આપતા ક્ષેત્રોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. આ ઉદ્યોગો અનૌપચારિક કામદારોને કાયમી નોકરી આપી શકે છે.
- કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓએ ઉદ્યોગો સાથે સીધો સંપર્ક સાધવો જોઈએ. ડિગ્રીની સાથે એપ્રેન્ટિસશિપ અને પ્રાયોગિક તાલીમ ફરજિયાત બનાવવાથી યુવાનોને સરળતાથી નોકરી મળશે.
- મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત બસ-ટ્રેન સુવિધા, સસ્તા ચાઇલ્ડકેર સેન્ટર અને કામના લવચીક કલાકો પૂરા પાડવા જોઈએ, જેથી વધુ યુવતીઓ નોકરીમાં જોડાઈ શકે.
- શહેરી વિસ્તારો માટે ખાસ રોજગાર યોજનાઓ શરૂ કરવી જોઈએ. ગિગ વર્કર્સ અને ગરીબ શહેરી યુવાનોને સામાજિક સુરક્ષા અને નિશ્ચિત આવકની ગેરંટી મળવી જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
- ભારત સામેનો મુખ્ય પ્રશ્ન હવે યુવાનોના શિક્ષણનો નથી, પણ ભણેલા યુવાનો માટે પૂરતી અને સારી નોકરીઓ ઊભી કરવાનો છે.
- લગભગ **80%** જન ઝી યુવાનો પાસે કોઈ સામાજિક સુરક્ષા ન હોવી અને **30%** થી વધુ ગ્રેજ્યુએટ બેરોજગાર હોવા એ દેશના વિકાસ માટે ચિંતાજનક છે.
- દેશની યુવા શક્તિનો સાચો લાભ લેવો હોય તો માત્ર જાહેરાતો કરવાને બદલે વાસ્તવિક અને કાયમી નોકરીઓનું નિર્માણ કરવું પડશે.