ભારતમાં જન ઝીનું રોજગારી સંકટ: કાયમી નોકરીઓ મેળવવામાં યુવાનોના પડકારો
#GS-3 #અર્થતંત્ર #રોજગાર #વિકાસ #GS-2 #ભારતીય સમાજ #મહિલાઓ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #PLFS 2023-24 #જન ઝી બેરોજગારી #શ્રમ બજાર
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં નિષ્ણાતોએ PLFS 2023–24 ના આંકડાનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. તેનાથી જાણવા મળ્યું છે કે ભારતના ભણેલા-ગણેલા યુવાનો માટે સારી અને કાયમી નોકરી મેળવવી ખૂબ મુશ્કેલ બની ગઈ છે.
જન ઝી અને રોજગારીની સ્થિતિ
- ભારતમાં 1997 થી 2012 વચ્ચે જન્મેલા અને 15 થી 26 વર્ષ ની ઉંમર ધરાવતા યુવાનોને જન ઝી (Gen Z) કહેવામાં આવે છે. દેશમાં આવા યુવાનોની વસ્તી લગભગ 29.94 કરોડ જેટલી છે.
- જન ઝી યુવાનોમાં બેરોજગારી એ એક ગંભીર સમસ્યા છે. અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી પણ યુવાનોને નોકરી મળતી નથી અને ઘણા લોકોએ મજબૂરીમાં વિના વેતને કે અનૌપચારિક કામ કરવું પડે છે.
જન ઝી બેરોજગારી અંગેના મુખ્ય આંકડા
- જન ઝી યુવાનોમાંથી માત્ર 14.8% પુરુષો અને 4.7% મહિલાઓને જ નિયમિત પગાર વાળી નોકરી મળે છે. બાકીના મોટાભાગના યુવાનો મજૂરી, ઘરકામ કે કૌટુંબિક કામોમાં રોકાયેલા છે.
- લગભગ 79.9% જન ઝી કામદારો પાસે પેન્શન કે વીમા જેવી કોઈ સામાજિક સુરક્ષા નથી. માત્ર 14.1% લોકો પાસે જ લેખિત નોકરીનો કરાર કે કોન્ટ્રાક્ટ હોય છે.
- જન ઝી યુવાનોનો શ્રમ બજારમાં ભાગીદારી દર માત્ર 41.7% છે, જ્યારે મિલેનિયલ્સમાં તે 75% હતો. ગામડાઓમાં માત્ર 28% અને શહેરોમાં માત્ર 21.1% જન ઝી મહિલાઓ જ કામ કરે છે.
- ઘરકામના બોજામાં પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. લગભગ 27.1% જન ઝી મહિલાઓ ફક્ત વિના વેતને ઘરકામ કરે છે, જ્યારે પુરુષોમાં આ આંકડો માત્ર 0.32% છે.
ભારતમાં જન ઝીની બેરોજગારીના મુખ્ય કારણો
- આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં માત્ર ડિગ્રીઓ આપવા પર ભાર મૂકાય છે. પરિણામે યુવાનો પાસે કાગળ પર ડિગ્રી હોય છે, પણ ઉદ્યોગોને જોઈતા વ્યવહારુ કૌશલ્ય હોતા નથી.
- એઆઈ (AI) અને નવી ટેકનોલોજીના આવવાથી ઓફિસોમાં શરૂઆતની નોકરીઓ ઘટી રહી છે. કમ્પ્યુટર અને મશીનો હવે કલાર્ક કે એડમિન જેવા કામો સરળતાથી કરી લે છે.
- મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત વાહનવ્યવહાર, બાળકોની સંભાળ માટેની સુવિધાઓ અને સામાજિક માનસિકતા મોટા પડકારો છે. આ કારણે ભણેલી-ગણેલી યુવતીઓ નોકરી કરી શકતી નથી.
- મોટી કંપનીઓ અને ફેક્ટરીઓ હવે કાયમી કર્મચારીઓ રાખવાને બદલે કોન્ટ્રાક્ટ કે ગિગ વર્કર્સ પર પસંદગી ઉતારે છે. આનાથી યુવાનોને સ્થિર અને કાયમી નોકરીઓ મળતી નથી.
જન ઝી રોજગારી સંકટની અસરો
- લાંબા સમય સુધી નોકરી ન મળવાથી યુવાનોમાં નિરાશા અને ગુસ્સો વધે છે. આ આર્થિક તણાવ ભવિષ્યમાં આંદોલન કે સામાજિક અશાંતિનું રૂપ લઈ શકે છે.
- વાલીઓ દેવું કરીને પણ બાળકોને ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાવે છે. પરંતુ ભણ્યા પછી પણ સારી નોકરી ન મળતાં પરિવાર પર આર્થિક બોજ વધે છે અને પૈસા વેડફાય છે.
- ભણેલી યુવતીઓને કામ ન મળતાં તેઓ ફરી ઘરકામ કરવા મજબૂર બને છે. તેનાથી મહિલા સશક્તિકરણને મોટો ફટકો પડે છે.
- ભારત પાસે યુવા વસ્તીનો મોટો ફાયદો છે. પણ જો યુવાનોને કામ નહીં મળે, તો આ વસ્તી દેશના વિકાસમાં મદદ કરવાને બદલે બોજ બની જશે.
- કામચલાઉ નોકરીઓ અને ઓછો પગાર હોવાને કારણે યુવાનો પાસે ખર્ચ કરવા માટે પૈસા રહેતા નથી. તેનાથી બજારમાં વસ્તુઓની માંગ ઘટે છે અને અર્થતંત્ર ધીમું પડે છે.
- ભણેલા યુવાનો મજબૂરીમાં મજૂરી કે ઓછી સ્કિલવાળું કામ કરે ત્યારે દેશની ઉત્પાદકતા ઘટે છે. આનાથી ઉદ્યોગોમાં નવોત્તરણ અને વિકાસ અટકી જાય છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે કાપડ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને બાંધકામ જેવા વધુ રોજગારી આપતા ક્ષેત્રોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. આ ઉદ્યોગો અનૌપચારિક કામદારોને કાયમી નોકરી આપી શકે છે.
- કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓએ ઉદ્યોગો સાથે સીધો સંપર્ક સાધવો જોઈએ. ડિગ્રીની સાથે એપ્રેન્ટિસશિપ અને પ્રાયોગિક તાલીમ ફરજિયાત બનાવવાથી યુવાનોને સરળતાથી નોકરી મળશે.
- મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત બસ-ટ્રેન સુવિધા, સસ્તા ચાઇલ્ડકેર સેન્ટર અને કામના લવચીક કલાકો પૂરા પાડવા જોઈએ, જેથી વધુ યુવતીઓ નોકરીમાં જોડાઈ શકે.
- શહેરી વિસ્તારો માટે ખાસ રોજગાર યોજનાઓ શરૂ કરવી જોઈએ. ગિગ વર્કર્સ અને ગરીબ શહેરી યુવાનોને સામાજિક સુરક્ષા અને નિશ્ચિત આવકની ગેરંટી મળવી જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
- ભારત સામેનો મુખ્ય પ્રશ્ન હવે યુવાનોના શિક્ષણનો નથી, પણ ભણેલા યુવાનો માટે પૂરતી અને સારી નોકરીઓ ઊભી કરવાનો છે.
- લગભગ 80% જન ઝી યુવાનો પાસે કોઈ સામાજિક સુરક્ષા ન હોવી અને 30% થી વધુ ગ્રેજ્યુએટ બેરોજગાર હોવા એ દેશના વિકાસ માટે ચિંતાજનક છે.
- દેશની યુવા શક્તિનો સાચો લાભ લેવો હોય તો માત્ર જાહેરાતો કરવાને બદલે વાસ્તવિક અને કાયમી નોકરીઓનું નિર્માણ કરવું પડશે.