ભારતની જેન ઝી અને વધતી બેરોજગારીનું સંકટ
#GS-3 #GS-2 #અર્થતંત્ર #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #ભારતીય સમાજ #રોજગારી #વસ્તી #મહિલાઓ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **PLFS 2023–24** ના તાજેતરના અહેવાલનું વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે ભારતમાં યુવાનો માટે નોકરી મેળવવાનું સંકટ વધી રહ્યું છે.
- ભારત પાસે મોટી સંખ્યામાં યુવા વસ્તી હોવા છતાં, શિક્ષિત **જેન ઝી** યુવાનોને કાયમી અને સંગઠિત નોકરીઓ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.
ભારતની જેન ઝી અને બેરોજગારી વિશે
- ભારતમાં **1997 થી 2012** વચ્ચે જન્મેલા અને **15 થી 26 વર્ષ** ની વય જૂથ ધરાવતા યુવાનોને **જેન ઝી** તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- આ વય જૂથમાં દેશના આશરે **29.94 કરોડ** જેટલા યુવાનોનો સમાવેશ થાય છે.
- **જેન ઝી** માં જોવા મળતી બેરોજગારી એ રોજગાર ક્ષેત્રની મોટી ખામી દર્શાવે છે.
- ભણતર પૂરું કર્યા પછી યુવાનોને નોકરી મેળવવામાં લાંબો સમય લાગે છે અને ઘણા યુવાનો ઓછો પગાર કે અસંગઠિત કામ કરવા મજબૂર બને છે.
જેન ઝી બેરોજગારી અંગેના મુખ્ય આંકડા અને વિગતો
- **જેન ઝી** ના પુરુષોમાંથી માત્ર **14.8%** અને મહિલાઓમાંથી માત્ર **4.7%** ને જ નિયમિત પગારવાળી સંગઠિત નોકરી મળે છે.
- બાકીના મોટાભાગના યુવાનો છૂટક મજૂરી, બિન-પગારદાર કૌટુંબિક કામ અથવા ઘરકામ કરવા માટે મજબૂર છે.
- **જેન ઝી** ના લગભગ **79.9%** કામદારો પાસે કોઈપણ પ્રકારનું સામાજિક સુરક્ષા કવચ નથી.
- માત્ર **14.1%** યુવા કામદારો પાસે જ લેખિત નોકરીનો કરાર છે.
- **જેન ઝી** માં શ્રમ દળ ભાગીદારી દર માત્ર **41.7%** છે, જે જૂની પેઢી (મિલિનિયલ્સ) ના **75%** દરો કરતાં ઘણો ઓછો છે.
- યુવા મહિલાઓમાં આ દર વધુ ઘટીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં **28%** અને શહેરી વિસ્તારોમાં માત્ર **21.1%** રહી ગયો છે.
- લગભગ **27.1%** **જેન ઝી** મહિલાઓ ફક્ત ઘરકામમાં રોકાયેલી છે, જ્યારે પુરુષોમાં આ પ્રમાણ માત્ર **0.32%** છે.
ભારતીય જેન ઝીમાં બેરોજગારીના મુખ્ય કારણો
- ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે, જેનાથી ઉદ્યોગોને જરૂરી વ્યવહારુ કૌશલ્ય યુવાનોમાં મળતું નથી.
- **AI** અને ઓટોમેશનનો ઉપયોગ ઝડપથી વધતા નવી નોકરીઓ અને ઓફિસ કામની જૂની તકો ઘટી રહી છે.
- મોંઘા બાળસંભાળ કેન્દ્રો, મુસાફરી દરમિયાન સુરક્ષાની ચિંતા અને સામાજિક મર્યાદાઓને કારણે લાખો શિક્ષિત યુવતીઓ નોકરી કરી શકતી નથી.
- ફેક્ટરીઓ અને વ્યવસાયો હવે કાયમી નોકરી આપવાને બદલે કોન્ટ્રાક્ટ અને ગિગ વર્ક પર વધુ નિર્ભર બની રહ્યા છે.
જેન ઝી રોજગાર સંકટની અસરો
- સારી નોકરીઓ ન મળવાથી યુવાનોમાં આર્થિક ચિંતા અને અસંતોષ વધે છે, જેનાથી વિરોધ પ્રદર્શનો થાય છે.
- પરિવાર પોતાના બાળકોના શિક્ષણ પાછળ મોટી રકમ ખર્ચે છે, પરંતુ સારું વળતર ન મળતા કૌટુંબિક બજેટ પર બોજ પડે છે.
- સંગઠિત નોકરીઓ ન મળવાથી યુવાન મહિલાઓને ફરીથી ઘરકામ તરફ વળવું પડે છે, જેનાથી જાતિગત અસમાનતા વધે છે.
- યુવાનોને યોગ્ય રોજગાર ન આપવાથી ભારતની યુવા વસ્તીનો લાભ આર્થિક બોજમાં ફેરવાઈ શકે છે.
- ઓછો પગાર અને અસંગઠિત કામના કારણે યુવાનોની ખરીદશક્તિ ઘટે છે, જે દેશની માંગને અસર કરે છે.
- શિક્ષિત યુવાનોને ઓછી કુશળતાવાળા કામમાં જોડવાથી દેશની એકંદર ઉત્પાદકતા અને નવતર વિચારોની ગતિ ધીમી પડે છે.
આગળનો માર્ગ
- ટેક્સટાઇલ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને બાંધકામ જેવા વધુ રોજગારી આપતા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
- કોલેજના અભ્યાસક્રમ સાથે સીધા જ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રોગ્રામ જોડવા જોઈએ જેથી વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ અને નોકરી મળી રહે.
- મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત જાહેર પરિવહન, સસ્તા ચાઇલ્ડકેર સેન્ટર અને કામના લવચીક કલાકોની સુવિધા ઊભી કરવી જરૂરી છે.
- ગિગ વર્કર્સ અને શહેરી યુવાનોને સામાજિક સુરક્ષા અને કરાર આધારિત રક્ષણ આપવા શહેરી રોજગાર યોજનાઓ શરૂ કરવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- ભારત સમક્ષ મુખ્ય પડકાર એ છે કે દેશનું અર્થતંત્ર યુવાનો માટે પૂરતી અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સંગઠિત નોકરીઓ સર્જી શકે છે કે નહીં.
- **80%** યુવા કામદારો સામાજિક સુરક્ષા વિનાના રહે અને **30%** થી વધુ સ્નાતકો બેરોજગાર રહે તો દેશના વિકાસને નુકસાન થાય છે.
- ભારતની યુવા વસ્તીનો સાચો ફાયદો ઉઠાવવા માટે સરકારે ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે મજબૂત અને સ્થિર રોજગાર બજાર બનાવવું પડશે.