ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસિસ પ્રોડક્શન: ભારતનો નવો માસિક આર્થિક સૂચકાંક
#GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસિસ પ્રોડક્શન #આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI)** દ્વારા **એપ્રિલ ૨૦૨૬** માટે પ્રથમ ટ્રાયલ **ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસિસ પ્રોડક્શન (ISP)** બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.
- આ ટ્રાયલ ઇન્ડેક્સમાં **૧૯ સેવા ઉપ-ક્ષેત્રો** આવરી લેવામાં આવ્યા છે, જે ભારતના કુલ સેવા ક્ષેત્રનો લગભગ **૬૦% હિસ્સો** ધરાવે છે.
- આ સુચકાંકનું આખું માળખું **મે ૨૦૨૫**માં બનેલી **ટેકનિકલ એડવાઇઝરી કમિટી ઓન ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસિસ પ્રોડક્શન (TAC-ISP)** દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
મુખ્ય લક્ષણો અને વ્યાપ્તિ
- **ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસિસ પ્રોડક્શન (ISP)** એ ભારતના સંગઠિત સેવા ક્ષેત્રમાં થતા ટૂંકા ગાળાના ઉત્પાદન ફેરફારોને માપવા માટેનો પ્રથમ માસિક સૂચકાંક છે.
- આ સૂચકાંક માટે આધાર વર્ષ **૨૦૨૪-૨૫** નક્કી કરવામાં આવ્યું છે, જે નવી **૨૦૨૪ આધારિત ઉપભોક્તા ભાવ સૂચકાંક (CPI)** શ્રેણી સાથે સુસંગત છે.
- દેશના વિવિધ સેવા વિભાગોના વર્ગીકરણ માટે **નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ક્લાસિફિકેશન (NIC), ૨૦૨૫** નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
- આ આંકડા દર મહિને **૬૦ દિવસ**ના તફાવત સાથે સામાન્ય રીતે **૨૯મી તારીખે** જાહેર કરવામાં આવશે.
- આ સૂચકાંક હાલમાં માત્ર સંગઠિત સેવા ક્ષેત્રને જ આવરી લે છે, જે દેશના કુલ જીડીપીમાં **૫૦% કરતાં વધુ હિસ્સો** આપે છે.
- દરેક ઉપ-ક્ષેત્રનો ડેટા વધુ મજબૂત અને સ્થિર થયા પછી સરકાર એક સમગ્ર **ઓવરઓલ ISP** પણ બહાર પાડશે.
- આ માળખું વૈશ્વિક ધોરણો જેવાં કે **OECD ના કમ્પિલેશન મેન્યુઅલ ફોર ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસિસ પ્રોડક્શન (૨૦૦૭)** અને **યુરોસ્ટેટ**ની માર્ગદર્શિકા મુજબ તૈયાર કરાયું છે.
પદ્ધતિસરનું માળખું અને ડેટા ઇકોસિસ્ટમ
- સેવા ક્ષેત્રનો ડેટા રૂપિયામાં મળતો હોવાથી, મોંઘવારીની અસર દૂર કરીને સાચું ઉત્પાદન માપવા માટે પ્રાઇસ ડિફ્લેટરનો ઉપયોગ થાય છે.
- હોલસેલ વેપારના ડેટામાંથી ભાવવધારો ઘટાડવા માટે **હોલસેલ પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (WPI)** વાપરવામાં આવે છે.
- મોટાભાગની સેવાઓ માટે સંબંધિત **કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (CPI)** અને જ્યાં અલગ ડેટા ન હોય ત્યાં **CPI-સર્વિસિસ**નો ઉપયોગ થાય છે.
- બેંકિંગ, વીમો અને રિપેરિંગ જેવી સેવાઓ માટે **CPI-જનરલ** આધાર તરીકે લેવાય છે.
- સરકારી આંકડાશાસ્ત્રના ઇતિહાસમાં પહેલીવાર **જીએસટી (GST)** સેલ્સ ડેટાનો સીધો ઉપયોગ ગણતરી માટે કરવામાં આવ્યો છે.
- રેલવે, વિમાન વ્યવહાર, બેંકિંગ અને વીમા જેવા નિયંત્રિત ક્ષેત્રો માટે સરકારી તંત્ર અને નિયમનકારોના સીધા આંકડા લેવામાં આવે છે.
- વિવિધ ક્ષેત્રોનું વજન નક્કી કરવા **એન્યુઅલ સર્વે ઓફ ઇનકોર્પોરેટેડ સર્વિસિસ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ (ASISSE)** નો ડેટા વપરાય છે, જે આગળ જતાં બિન-સરકારી શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રને પણ આવરી લેશે.
એપ્રિલ ૨૦૨૬માં વિકાસના પ્રવાહો
- એપ્રિલ ૨૦૨૬ના પ્રથમ અહેવાલ મુજબ કુલ **૧૯માંથી ૧૪ ઉપ-ક્ષેત્રો**માં વાર્ષિક ધોરણે ડબલ ડિજિટ એટલે કે બે આંકડાનો નોંધપાત્ર વિકાસ જોવા મળ્યો છે.
- સૌથી વધુ **૩૭.૨%** નો વિકાસ **રહેવા અને જમવાની સુવિધા (Accommodation & Food)** ક્ષેત્રમાં નોંધાયો છે.
- **રિટેલ વેપાર**માં **૩૦.૮%** નો મજબૂત ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
- **વહીવટી અને સહાયક સેવાઓ**માં **૨૮.૭%** નો વૃદ્ધિ દર નોંધાયો છે.
- **રિયલ એસ્ટેટ** ક્ષેત્ર **૨૭.૭%** ના દરે અને **ટેલિકોમ્યુનિકેશન** ક્ષેત્ર **૨૨.૮%** ના દરે વધ્યું છે.
- માત્ર બે ક્ષેત્રોમાં ઘટાડો થયો છે, જેમાં **હવાઈ વાહનવ્યવહાર (-૧૩.૯%)** અને **રેલવે વાહનવ્યવહાર (-૦.૪%)** નો સમાવેશ થાય છે.
બાકાત રાખવામાં આવેલા સેવા ઉપ-ક્ષેત્રો
- હાલમાં આ સૂચકાંકમાંથી જાહેર વહીવટ, સંરક્ષણ અને વિદેશી દૂતાવાસો જેવી મુખ્ય સરકારી કામગીરીઓને બાકાત રાખવામાં આવી છે.
- સામાન્ય બેંકિંગ અને વીમા સિવાયની નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે સેન્ટ્રલ બેંક અને મની માર્કેટ ફંડને આમાં સામેલ કરાયા નથી.
- રજિસ્ટર્ડ સંસ્થાઓ, ઘરઘાટી કામકાજ અને વસવાટ વગરના સામાજિક કલ્યાણ કાર્યો જેવી બિન-વેપારી પ્રવૃત્તિઓને બહાર રખાઈ છે.
- સરકાર દ્વારા અપાતી મફત શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ તેમજ જુગાર કે શરત સટ્ટા જેવી પ્રવૃત્તિઓનો આમાં સમાવેશ થયો નથી.
- આ ક્ષેત્રો બિન-વેપારી હોવાથી, સીધા સરકાર હસ્તક હોવાથી અથવા અનૌપચારિક ક્ષેત્રનો દબદબો હોવાથી આ તબક્કે બાકાત રખાયા છે.
સેવા ઉત્પાદન સૂચકાંકનું મહત્વ
- જૂનો **ઇન્ડેક્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પ્રોડક્શન (IIP)** માત્ર ઉદ્યોગો અને ઉત્પાદનને જ માપતો હતો, જેથી દેશના મોટા સેવા ક્ષેત્રનો તાજો ડેટા મળતો ન હતો.
- નાણાકીય વર્ષ **૨૦૨૪-૨૫**માં ભારતના કુલ GVA માં સેવા ક્ષેત્રનો હિસ્સો લગભગ **૫૫%** હતો, તેથી આ નવો સૂચકાંક જીડીપીના અંદાજો વધુ સચોટ બનાવશે.
- દર મહિને મળતા આંકડાથી સરકાર અને **રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા**ને અર્થતંત્રમાં આવતા બદલાવો વહેલા સમજાશે અને તાત્કાલિક નિર્ણય લેવામાં મદદ મળશે.
- જીએસટી ડેટાનો ઉપયોગ થવાથી વેપારીઓ પર વારંવાર ફોર્મ ભરવાનો બોજ ઘટશે અને સરકારને ઝડપી તથા સાચા આંકડા મળશે.