સરકારે ગિટહબ પરથી બિટચેટ એપ હટાવવાનો આદેશ આપ્યો

#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #સાઇબર સુરક્ષા #આઇસીટી (ICT) #GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) એ ગિટહબ (GitHub) ને બિટચેટ (BitChat) એપની તમામ ફાઇલો હટાવવા માટે આદેશ આપ્યો છે.
આ એપનો ઉપયોગ ગેરકાનૂની રીતે લોકો ભેગા કરવા અને સરકારી દેખરેખથી બચવા માટે થઈ શકે છે તેવી શંકાને આધારે સરકારે આ પગલું ભર્યું છે.

જેક ડોર્સી (Jack Dorsey) દ્વારા બનાવવામાં આવેલી બિટચેટ એ એક વિકેન્દ્રીકૃત એપ છે, જે ઇન્ટરનેટ, સર્વર, સિમ કાર્ડ કે ફોન નંબર વગર ફક્ત બ્લૂટૂથ મેશ નેટવર્કથી કામ કરે છે.
આ એપ પીઅર-ટુ-પીઅર પદ્ધતિ પર કામ કરે છે, જેમાં દરેક મોબાઇલ સર્વર અને ક્લાયન્ટ બંને તરીકે કામ કરીને સંચાર નેટવર્કને આગળ વધારે છે.
ઇન્ટરનેટ બંદી, આપત્તિ કે ઓછી કનેક્ટિવિટી વખતે પણ કોઈના રોક્યા વગર વાતચીત થઈ શકે તે હેતુથી બિટચેટ ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે.
ગિટહબ એ કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામરો માટેનું એક ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ છે, જ્યાં તેઓ પોતાના સોફ્ટવેર કોડ સુરક્ષિત રાખી શકે છે અને એકબીજા સાથે શેર કરી શકે છે.

સરકારે માહિતી ટેકનોલોજી (IT) એક્ટ, 2000 ની કલમ 79(3)(b) અને IT નિયમો, 2021 ના નિયમ 3(1)(d) હેઠળ આ આદેશ જારી કર્યો છે.
સરકારની દલીલ છે કે આ એપમાં કોઈ મુખ્ય સર્વર ન હોવાથી મેસેજ ટ્રેસ કરી શકાતા નથી, જેથી ઇન્ટરનેટ બંધ હોવા છતાં લોકો એકઠા થઈને શાંતિ ડહોળી શકે છે.
આ ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેર હોવાથી ગિટહબ પરથી કોડ હટાવ્યા પછી પણ જે લોકોના મોબાઇલમાં એપ ડાઉનલોડ થયેલી છે તેમને વાપરતા રોકી શકાતા નથી.

કાનૂની નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે કલમ 79 ઇન્ટરનેટ પ્લેટફોર્મને કાનૂની રક્ષણ આપે છે, પરંતુ તે સરકારને સીધો પ્રતિબંધ મૂકવાની સત્તા આપતી નથી.
કોઈપણ એપ કે ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ પર કાયદેસર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે IT એક્ટ ની કલમ 69A અને બ્લોકિંગ રૂલ્સ, 2009 નો ઉપયોગ કરવો પડે છે, જેમાં સુનાવણી અને લેખિત કારણો આપવા જરૂરી છે.
શ્રેયા સિંઘલ વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (2015) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયા કે અદાલતના આદેશ વગર કોઈપણ ઓનલાઇન સામગ્રી હટાવી શકાય નહીં.

ઇન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશન (IFF) મુજબ, માત્ર ટેકનોલોજીનો દુરુપયોગ થશે તેવી આશંકાના આધારે આખી એપ પર પ્રતિબંધ મૂકી શકાય નહીં.
અનુરાધા ભસીન વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (2020) કેસને ટાંકીને નિષ્ણાતો જણાવે છે કે ડિજિટલ માધ્યમો પરનો પ્રતિબંધ પ્રમાણસરતાના સિદ્ધાંત મુજબ જ હોવો જોઈએ.
આગામી સમયમાં સરકારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ મળેલા નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે.