ભારતમાં ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ: ઝડપી ન્યાય પ્રણાલીની દિશામાં પગલું

#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #બંધારણ #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #GS-3 #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ

શા માટે ચર્ચામાં છે?

ભારતના વડાપ્રધાને તાજેતરમાં પરીક્ષાના પેપર લીક સંબંધિત ગુનાઓમાં ઝડપી અને કડક ન્યાય આપવા માટે ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ (FTCs) ની સ્થાપના કરવાની જાહેરાત કરી છે.

ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ એ ચોક્કસ મહત્વના ગુના, કોર્પોરેટ ગેરરીતિઓ અને સંવેદનશીલ વર્ગો સામેના કેસો ચલાવવા માટે બનાવેલી ખાસ હંગામી અદાલતો છે. આ અદાલતો દરરોજ સુનાવણી કરીને અને સમયમર્યાદા પાળીને જૂના કેસોનો ઝડપી નિકાલ કરે છે.

આવી ખાસ અદાલતોએ ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 14 નું પાલન કરવું જરૂરી છે, જે કાયદા સમક્ષ સમાનતાની ખાતરી આપે છે.

14મા નાણાં પંચે (2015-2020) હત્યા અને અપહરણ જેવા ગંભીર ગુનાઓ તેમજ 5 વર્ષ થી વધુ સમયથી પેન્ડિંગ મિલકત વિવાદો માટે 1,800 FTCs શરૂ કરવાની ભલામણ કરી હતી.
નિર્ભયા ફંડ યોજના (2019) હેઠળ, બળાત્કાર અને POCSO એક્ટ ના કેસો માટે ખાસ ફાસ્ટ-ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ (FTSCs) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
પબ્લિક એક્ઝામિનેશન્સ (પ્રિવેન્શન ઓફ અનફેર મીન્સ) એક્ટ, 2024 પેપર લીક અને પરીક્ષામાં થતી ગેરરીતિઓ રોકવા માટે ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ સ્થાપવા કાનૂની આધાર પૂરો પાડે છે.
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) સાધારણ કેસોની ટ્રાયલ 2 વર્ષ માં અને જાતીય ગુનાઓની ટ્રાયલ 2 મહિના માં પૂરી કરવાની સલાહ આપે છે.

આ ખાસ અદાલતોમાં દરેક જજ માટે વર્ષે 165 કેસો નિકાલ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કરાયું છે, જે દર ત્રણ મહિને આશરે 41 થી 42 કેસો થાય છે.
આ અદાલતો દર મહિને સરેરાશ 9.5 કેસો પૂરા કરે છે, જે સામાન્ય અદાલતોના દર મહિને 3.3 કેસો ના દર કરતાં લગભગ ત્રણ ગણી ઝડપી કામગીરી છે.
હાલમાં ચાલતી ફાસ્ટ-ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટોનો કેસ નિકાલ દર આશરે 96% જેટલો ઊંચો નોંધાયો છે.
આ અદાલતો બિનજરૂરી તારીખો અને વિલંબથી બચવા માટે દરરોજ નિયમિત સુનાવણી કરે છે.

ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ જાતીય હિંસા, ગરીબ વર્ગો અને પેપર લીકના કિસ્સાઓમાં ન્યાયમાં થતો વિલંબ ઘટાડીને ઝડપી મદદ પૂરી પાડે છે.
ઝડપી નિકાલ છતાં દેશમાં 2.4 લાખ થી વધુ કેસો હજુ પણ પેન્ડિંગ છે. તેથી સુધારા માટે વધુ જજ, સારું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ફોરેન્સિક સુવિધા અને સચોટ પોલીસ તપાસ જરૂરી છે.