કાશ્મીરના માનસબલ સરોવરની પુનઃપ્રાપ્તિ અને પર્યાવરણીય સુધારણા
#GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #ટકાઉ વિકાસ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #સંરક્ષણ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- જમ્મુ અને કાશ્મીરનું માનસબલ સરોવર ફરીથી જીવંત થઈ રહ્યું છે. જળ વ્યવસ્થાપન અને કુદરતી આવાસના સુધારા પછી અહીં સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ મોટી સંખ્યામાં પાછા ફરી રહ્યા છે.
ભૌગોલિક પરિચય
- જમ્મુ અને કાશ્મીરના ગાંદરબલ જિલ્લામાં આવેલું માનસબલ સરોવર કુદરતી ઝરણાંમાંથી પાણી મેળવતું ક્ષારીય સરોવર છે. 13 મીટરની ઊંડાઈ ધરાવતું આ સરોવર ભારતનું સૌથી ઊંડું મીઠા પાણીનું સરોવર છે અને તેને કમળના ફૂલો તથા સમૃદ્ધ જળચર જીવન માટે "કાશ્મીરના સરોવરોનું અનમોલ રત્ન" કહેવામાં આવે છે.
- વરસાદ, ભૂગર્ભ ઝરણાં અને જમીન પરથી વહેતા પાણી વડે આ સરોવર ભરાય છે, જે એક સમૃદ્ધ કુદરતી નિવસનતંત્ર બનાવે છે.
પક્ષી જૈવવિવિધતાના સંકેતો
- આ સરોવર 23 પરિવારની 46 થી વધુ પક્ષી પ્રજાતિઓનું ઘર છે. જેમાં મોલાર્ડ, વ્હાઇટ-હેડેડ ડક, યુરેશિયન હૂપો, હોર્ન્ડ ગ્રીબ અને લોન્ગ-ઈયર્ડ ઓવલ જેવા પક્ષીઓ પાછા ફર્યા છે, જે પાણીની સુધરેલી ગુણવત્તા દર્શાવે છે.
કુદરતી આવાસ સુધારણાના પગલાં
- વુલર-માનસબલ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (WMDA) દ્વારા સરોવરમાંથી નકામું ઘાસ દૂર કરવામાં આવ્યું છે અને તળિયેથી કાંપ કાઢવામાં આવ્યો છે. આનાથી પાણીનું પરિભ્રમણ સુધર્યું છે અને સરોવરનું સ્વાસ્થ્ય પાછું મેળવવામાં મદદ મળી છે.
જળ વ્યવસ્થાપન
- જમ્મુ-કાશ્મીર વોટર રિસોર્સિસ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી સરોવરની ક્ષમતા, હાલનો પાણીનો વપરાશ અને વધારાના પાણીની ચકાસણી કરવા માટે વોટર બજેટિંગ કરશે.
- સરોવરમાં પાણીનું યોગ્ય સ્તર જાળવી રાખવા માટે યાંત્રિક દરવાજા અને વોટર લેવલ મીટર લગાવવામાં આવ્યા છે.
પ્રદૂષણ નિવારણ માળખું
- પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે સીવરેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (STP) અને કચરા નિકાલ પ્લાન્ટ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત લાર સિંચાઈ કેનાલ આગળ કચરો રોકતા ફિલ્ટર મૂકીને ગંદુ પાણી સરોવરમાં જતું અટકાવવામાં આવ્યું છે.
સમુદાય આધારિત સંરક્ષણ
- વિશ્વ વેટલેન્ડ દિવસ અને પક્ષી દર્શન મહોત્સવ જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા સ્થાનિક લોકોને જોડવામાં આવી રહ્યા છે. પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય તેવા પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપીને સરોવર પર માનવ પ્રવૃત્તિઓનું દબાણ ઘટાડવામાં આવી રહ્યું છે.
કાશ્મીરના મુખ્ય સરોવરો
- વુલર સરોવર એ એશિયાનું બીજું સૌથી મોટું મીઠા પાણીનું સરોવર છે. આ એક રામસર સાઇટ છે જે પૂર નિયંત્રણ અને મત્સ્યઉદ્યોગમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
- દાલ સરોવર કાશ્મીરનું પ્રખ્યાત સરોવર છે, જે તેના હાઉસબોટ, શિકારા અને મુઘલ ગાર્ડન માટે જાણીતું છે, જ્યારે માનસબલ સરોવર ભારતનું સૌથી ઊંડું મીઠા પાણીનું સરોવર છે.
- સુરીનસર-માનસર સરોવરો પણ રામસર સાઇટ તરીકે જાહેર થયેલા મીઠા પાણીના સરોવરો છે, જે પોતાના કુદરતી સૌંદર્ય અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ માટે જાણીતા છે.