ભારતીય અદાલતોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના ઉપયોગ માટેના ડ્રાફ્ટ નિયમો 2026
#GS-2 #GS-3 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #ઈ-ગવર્નન્સ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #એઆઈ (AI) #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સુપ્રીમ કોર્ટની આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સમિતિએ **ડ્રાફ્ટ રેગ્યુલેશન્સ ફોર યુઝ ઓફ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ઈન કોર્ટ્સ, 2026** બહાર પાડ્યા છે. આ નીતિ ભારતીય અદાલતોમાં જવાબદારીપૂર્વક AI નો ઉપયોગ કરવા માટે એક માળખું પૂરું પાડે છે.
- આ ડ્રાફ્ટ નીતિ ન્યાયતંત્રમાં AI સાધનોનો સુરક્ષિત અને યોગ્ય ઉપયોગ કરવા માટે એક સ્પષ્ટ નૈતિક માળખું નક્કી કરે છે.
ડ્રાફ્ટ ફ્રેમવર્કનો મુખ્ય સારંશ
- કોઈપણ અંતિમ ફેંસલો કે આદેશ માત્ર સોફ્ટવેર વડે આપી શકાશે નહીં. AI માત્ર મદદરૂપ બનશે અને આખરી નિર્ણય હંમેશા મનુષ્ય એટલે કે ન્યાયાધીશ જ લેશે.
- આ નવી વ્યવસ્થા સંભાળવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ ખાતે એક કાયમી **એપેક્સ બોડી** બનશે. તેમાં સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશો, **MeitY** ના અધિકારીઓ અને સાયબર નિષ્ણાતો સામેલ થશે.
- કોઈપણ AI ટૂલ ચાલુ કરતા પહેલા તેનું **ટેકનિકલ અને એથિકલ ઈમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ** કરવું પડશે. આ પરીક્ષણમાં ડેટાની ગુણવત્તા, સાયબર સુરક્ષા અને ખોટી માહિતી આપવાનું જોખમ તપાસવામાં આવશે.
- ખાનગી સોફ્ટવેર કંપનીઓ માટે કડક નિયમો રાખવામાં આવ્યા છે. તેઓ અદાલતના ખાનગી ડેટાનો ઉપયોગ પોતાના મોડેલને તાલીમ આપવા માટે નહીં કરી શકે.
- જોખમી સિસ્ટમ્સને ચાલુ કરતા પહેલા **કંટ્રોલ્ડ એન્વાયર્નમેન્ટ ટેસ્ટિંગ** હેઠળ અલગથી ચકાસવામાં આવશે. દરેક અદાલતે જાહેર **AI રજિસ્ટર** અને ભૂલો નોંધવા માટે **AI ઈન્સિડન્ટ ડેટાબેઝ** રાખવો પડશે.
- જો મુખ્ય AI પ્લેટફોર્મ અચાનક બંધ થઈ જાય તો કામ અટકે નહીં તે માટે દરેક હાઇકોર્ટે એક મેન્યુઅલ બેકઅપ યોજના તૈયાર રાખવી પડશે.
- જો ન્યાયાધીશ કેસ ચલાવવામાં AI સાધન મદદ તરીકે વાપરે તો અરજદાર અને તેમના વકીલને તેની જાણ કરવી પડશે.
- જો ગેરકાયદેસર AI ઉપયોગથી અરજદારને નુકસાન થાય તો તેઓ અદાલતમાં તાત્કાલિક સુનાવણી અને મદદ માટે અરજી કરી શકે છે.
ગ્લોબલ જ્યુડિશિયલ AI ગવર્નન્સમાં શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ
- સોફ્ટવેર એવી રીતે બનાવવા જોઈએ કે જે **ડેટા મિનિમાઇઝેશન** ના નિયમનું પાલન કરે. આનો અર્થ એ છે કે કામ માટે જેટલી જરૂર હોય તેટલી જ વ્યક્તિગત માહિતી એકઠી કરવી.
- દર વર્ષે અદાલતે પોતાની અંદર જ ટેકનિકલ અને નૈતિક ઓડિટ કરવું પડશે. આનાથી સામાન્ય નાગરિકોનો ડેટા અને કોડ ખાનગી કંપનીઓ પાસે જતો અટકશે.
- અદાલતી કામગીરીમાં એવી કોઈ સિસ્ટમ નહીં ચાલે જેનો તર્ક સમજી ન શકાય. AI નું પરિણામ કઈ રીતે આવ્યું તે ન્યાયાધીશો અને નાગરિકો સરળતાથી સમજી શકવા જોઈએ.
અદાલતોમાં AI ના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધો
- મનુષ્ય એટલે કે ન્યાયાધીશની હાજરી (**હ્યુમન-ઈન-ધ-લૂપ**) વિના AI પોતાની મેળે સ્વતંત્ર રીતે ચુકાદો કે સજા આપી શકશે નહીં.
- આરોપી ભાગી જશે કે નહીં અથવા તેને જામીન આપવા કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે AI વડે **બિહેવિયરલ રિસ્ક સ્કોરિંગ** કરવા પર સંપૂર્ણ મનાઈ છે.
- જે સોફ્ટવેર ગણતરી કઈ રીતે કરે છે તે દર્શાવતું ન હોય તેવી બ્લેક બોક્સ સિસ્ટમ પર વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના કેસોમાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે.
- અદાલતના પરિસરમાં ન્યાયાધીશો, વકીલો કે અરજદારો પર AI વડે સતત નજર રાખવા કે સર્વેલન્સ કરવા પર મનાઈ છે.
- કોઈપણ પક્ષકાર AI વડે તૈયાર કરેલું લખાણ કે દસ્તાવેજ અદાલતમાં પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકશે નહીં જો તેમણે તેની સ્પષ્ટ જાણ ન કરી હોય.
ન્યાયતંત્રમાં AI ના ઉપયોગનું મહત્વ
- કેસ દાખલ કરતી વખતે અને ભૂલો તપાસતી વખતે AI ની મદદ લેવાથી વહીવટી કામ ઝડપી બનશે અને શરૂઆતનો વિલંબ ઘટશે.
- ડેટા ટૂલ્સની મદદથી અદાલતો કયા કેસો પેન્ડિંગ છે તે જોઈ શકશે અને તે મુજબ કામની વહેંચણી કરી શકશે.
- ભાષાંતર કરનાર AI સોફ્ટવેર અદાલતના ચુકાદાઓને માતૃભાષામાં બદલી આપશે, જેથી સામાન્ય લોકો પણ તેને સરળતાથી સમજી શકશે.
- જૂના ચુકાદા અને કાયદાકીય લખાણ શોધવાનું કામ AI વડે ઝડપી બનશે, જેથી ન્યાયાધીશોનો સંશોધનનો સમય બચશે.
- બોલેલા શબ્દોને લખાણમાં બદલતા ટૂલ્સને લીધે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ અને વકીલો માટે અદાલતી કામગીરી વધુ સરળ બનશે.
આગળનો માર્ગ
- આપોઆપ સજા આપવા અને રિસ્ક સ્કોરિંગ પર પ્રતિબંધ મૂકીને આ પોલિસી નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે.
- આ નવી વ્યવસ્થાને સફળ બનાવવા માટે કાયમી ઓડિટ, **CoRE-AI** રિસર્ચ એન્જિનનો અમલ અને ટેકનિકલ સમસ્યાઓ ઉકેલવા ફંડ પૂરું પાડવું જરૂરી છે.