ડ્રાફ્ટ રાષ્ટ્રીય અન્ન સુરક્ષા (સુધારા) વિધેયક 2026 અને તેનાથી જોડાયેલી મુખ્ય ચિંતાઓ
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #ગરીબી #ભૂખમરો #કલ્યાણકારી યોજનાઓ #GS-3 #અર્થતંત્ર #અન્ન સુરક્ષા
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેન્દ્ર સરકારે **રાષ્ટ્રીય અન્ન સુરક્ષા કાયદા, 2013** હેઠળ આવેલી **અંત્યોદય અન્ન યોજના (AAY)** માં કેટલાક સુધારા કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ ફેરફારોના કારણે ગરીબ પરિવાર અને રાજ્યોના અનાજ ક્વોટા પર અસર પડી શકે છે.
મુખ્ય સંક્ષેપ
- પ્રસ્તાવિત સુધારા મુજબ, દરેક **AAY** કુટુંબને મળતા નિશ્ચિત **35 કિલો** અનાજના બદલે હવે વ્યક્તિદીઠ **7 કિલો** અનાજ મળશે, જેમાં એક પરિવાર માટે વધુમાં વધુ **35 કિલો** ની મર્યાદા રહેશે.
- કેન્દ્ર સરકારનું કહેવું છે કે આ પગલાંથી નાના અને મોટા ગરીબ પરિવારો વચ્ચેનો અનાજ વહેંચણીનો તફાવત દૂર થશે.
- બીજી તરફ **તમિલનાડુ** અને **કેરળ** જેવા રાજ્યો તથા સામાજિક કાર્યકરોને ડર છે કે નાના પરિવારો માટે આ નવો નિયમ નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
ડ્રાફ્ટ નેશનલ ફૂડ સિક્યોરિટી (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026 ના મુખ્ય પાસાઓ
- કેન્દ્ર સરકારે અનાજ વહેંચણીના નિયમો બદલવા માટે **નેશનલ ફૂડ સિક્યોરિટી (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026** નો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો છે. લોકોના સૂચનો મળ્યા પછી સરકાર રાજ્યો સાથે ચર્ચા કરીને આ બિલ સંસદમાં રજૂ કરશે.
- હાલના **રાષ્ટ્રીય અન્ન સુરક્ષા કાયદા, 2013** અનુસાર, **AAY** હેઠળ આવતા દરેક પરિવારને દર મહિને નક્કી કરેલું **35 કિલો** અનાજ મળે છે, પછી ભલે ઘરમાં ગમે તેટલા સભ્યો હોય.
- નવા નિયમમાં દર મહિને દરેક વ્યક્તિ દીઠ **7 કિલો** અનાજ આપવાનું નક્કી કર્યું છે, પરંતુ એક ઘર માટે વધુમાં વધુ **35 કિલો** ની મર્યાદા રહેશે. એટલે કે જે ઘરમાં પાંચ કે તેથી વધુ સભ્યો હશે તેમને જ પૂરો **35 કિલો** ક્વોટા મળશે.
- સરકાર આ સુધારા દ્વારા વ્યક્તિદીઠ મળતા અનાજમાં સમાનતા લાવવા માંગે છે. અત્યારે નાના પરિવારમાં દરેક વ્યક્તિને વધારે અનાજ મળે છે અને મોટા પરિવારમાં ઓછું પડે છે.
- આ નવા નિયમથી એક, બે, ત્રણ અને ચાર સભ્યો વાળા પરિવારોને અનુક્રમે **7 કિલો**, **14 કિલો**, **21 કિલો** અને **28 કિલો** અનાજ જ મળશે. જ્યારે પાંચથી વધુ સભ્યો વાળા પરિવાર માટે **35 કિલો** ની ઉપલી મર્યાદા જ જળવાઈ રહેશે.
રાષ્ટ્રીય અન્ન સુરક્ષા કાયદા (NFSA), 2013 ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- વર્ષ **2013** માં બનેલા **NFSA** કાયદાએ અનાજ આપવાની યોજનાઓને કાયદાકીય હક બનાવી દીધો છે.
- આ કાયદો દેશના ગામડાઓની **75%** વસ્તી અને શહેરોની **50%** વસ્તીને આવરી લે છે, જે ભારતની કુલ વસ્તીના બે-તૃતીયાંશ ભાગ જેટલી થાય છે.
- આ યોજનામાં **AAY** પરિવારોને મહિને **35 કિલો** અને **પ્રાયોરિટી હાઉસહોલ્ડ (PHH)** ને વ્યક્તિદીઠ **5 કિલો** અનાજ આપવામાં આવે છે.
- રાજ્ય સરકારો ગરીબ પરિવારોની ઓળખ કરી રાશન કાર્ડ આપે છે અને બોગસ નામો રદ કરીને નવા ગરીબોના નામ ઉમેરે છે.
- મહિલા સશક્તિકરણ માટે ઘરમાંથી **18 વર્ષ** કે તેથી મોટી ઉંમરની સૌથી મોટી મહિલાના નામે જ રાશન કાર્ડ બનાવવામાં આવે છે.
- સગર્ભા મહિલાઓ અને નાના બાળકોને આંગણવાડી તથા પ્રાથમિક શાળા દ્વારા પૌષ્ટિક અનાજ અપાય છે અને માતાઓને **₹6,000** ની આર્થિક મદદ મળે છે.
- જો સરકાર સસ્તું અનાજ પહોંચાડી ન શકે, તો ગરીબ નાગરિકોને રાજ્ય સરકાર તરફથી **ફૂડ સિક્યોરિટી એલાઉન્સ** મેળવવાનો હક છે.
- કેન્દ્ર સરકાર અનાજ ખરીદીને રાજ્યો સુધી પહોંચાડે છે અને રાજ્યો વ્યાજબી ભાવની દુકાનો દ્વારા નાગરિકો સુધી અનાજ વહેંચે છે.
- આ કાયદામાં ચોખા **₹3**, ઘઉં **₹2** અને મોટો અનાજ **₹1** પ્રતિ કિલોના ભાવે આપવાનું નક્કી કરાયું હતું, જેમાં જરૂરિયાત મુજબ **ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT)** નો વિકલ્પ પણ છે.
પ્રસ્તાવિત NFSA સુધારાની મુખ્ય ટીકાઓ અને પડકારો
- નિયમ બદલાવાથી **35 કિલો** અનાજના બદલે વ્યક્તિદીઠ **7 કિલો** મળતા, એકથી ચાર સભ્યો વાળા નાના પરિવારો, એકલી વિધવાઓ અને દિવ્યાંગો માટે અનાજનો ક્વોટા ઘટી જશે.
- એક પરિવાર માટે **35 કિલો** ની મહત્તમ મર્યાદા રાખવાથી મોટા પરિવારોને નુકસાન થશે, કારણ કે પાંચથી વધુ સભ્યો હોય ત્યારે વ્યક્તિદીઠ અનાજ **7 કિલો** થી પણ ઓછું થઈ જશે.
- દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો કે જેમણે વસ્તી નિયંત્રણમાં સારું કામ કર્યું છે અને જ્યાં નાના પરિવારો વધારે છે, તેમને આ નવા નિયમથી નુકસાન થઈ શકે છે.
- સુધારામાં માત્ર ઘઉં અને ચોખા પર ધ્યાન અપાયું છે. ગરીબોને જરૂરી એવા કઠોળ કે તેલ જેવા પૌષ્ટિક ખોરાકનો સમાવેશ કરાયો નથી.
- અનાજ સુરક્ષા યોજના હજુ પણ જૂની **2011 ની વસ્તી ગણતરી** પર આધારિત છે, જેના કારણે દેશના લાખો નવા ગરીબો અનાજ મેળવવાથી વંચિત રહી જાય છે.
- અંગૂઠાના નિશાન ન મળવા કે **e-KYC** માં તકનીકી ખામી આવવી જેવી વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓનો આ બિલમાં કોઈ ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો નથી.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે કોઈ પણ ગરીબ **AAY** પરિવારને દર મહિને મળતા **35 કિલો** અનાજમાં ઘટાડો ન થાય, ખાસ કરીને વૃદ્ધો અને દિવ્યાંગોના કિસ્સામાં.
- જો વ્યક્તિદીઠ અનાજનો નિયમ લાગુ કરવો હોય, તો પરિવાર દીઠ **35 કિલો** ની મહત્તમ કેપ હટાવી દેવી જોઈએ જેથી મોટા પરિવારોને પૂરતું અનાજ મળી રહે.
- માત્ર અનાજ આપવાના બદલે ગરીબોને પોષણ પૂરું પાડવા કઠોળ અને ખાદ્ય તેલ જેવી જરૂરી વસ્તુઓ પણ સસ્તા ભાવે આપવી જોઈએ.
- જૂની **2011 ની વસ્તી ગણતરી** ના બદલે હાલની વસ્તીના આધારે લાભાર્થીઓની નવી યાદી તૈયાર કરવી જોઈએ.
- તકનીકી ખામીઓ દૂર કરી રાજ્યો અને ગરીબ અધિકાર માટે કામ કરતી સંસ્થાઓ સાથે વિચાર-વિમર્શ કર્યા પછી જ આ સુધારો આખરી કરવો જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- નવું બિલ અનાજની વહેંચણીમાં સમાનતા લાવવાના હેતુથી બનાવવામાં આવ્યું છે.
- પરંતુ ઓછા સભ્યો ધરાવતા ગરીબ પરિવારો માટે ઓછામાં ઓછો અનાજ ક્વોટા નક્કી ન કરવામાં આવે તો તેમના માટે જીવનનિર્વાહ મુશ્કેલ બની શકે છે.
- તેથી સરકારે આ સુધારા વખતે ગરીબોના અન્ન સુરક્ષાના કાયદાકીય અધિકારનું પૂરતું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.