ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ, 2023

ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ, 2023

#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #ગુડ ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #ઈ-ગવર્નન્સ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #સાયબર સુરક્ષા #આઈસીટી (ICT) #DPDP એક્ટ 2023 #ડેટા પ્રાઇવસી

મુખ્ય મુદ્દા

  • કેન્દ્ર સરકારે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ, 2023 ના અમલ માટે તમામ સરકારી વિભાગોને સમયબદ્ધ યોજના બનાવવાનો આદેશ આપ્યો છે.
  • SARAL અભિગમ પર આધારિત આ કાયદો સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રખ્યાત પુટ્ટાસ્વામી ચુકાદા (2017) મુજબ નાગરિકોના પ્રાઇવસીના અધિકારને કાનૂની રક્ષણ આપે છે.
  • કાયદા હેઠળ ડેટા લીક અટકાવવામાં નિષ્ફળ જવા બદલ ₹250 કરોડ અને બાળકોની પ્રાઇવસી ભંગ બદલ ₹200 કરોડ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે.
  • આ કાયદા હેઠળ ન્યાયિક કામગીરી માટે ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (DPBI) રચવામાં આવ્યું છે, જેની સામે અપીલ TDSAT માં કરી શકાશે.

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • કેન્દ્ર સરકારે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ, 2023 ને કડક રીતે અમલમાં મૂકવા માટે મોટું અભિયાન શરૂ કર્યું છે.
  • સરકારે તમામ મંત્રાલયો, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ચોક્કસ સમયમર્યાદામાં પ્લાન તૈયાર કરવા અને નોડલ અધિકારીઓ નિમવા આદેશ આપ્યો છે.
  • આ નિર્દેશો હેઠળ, સરકારી ડેટા ફિડ્યુશિયરીઝ એ તેમના ડેટાનું ઓડિટ કરવું પડશે, સાયબર સુરક્ષા મજબૂત કરવી પડશે અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સમાં પ્રાઇવસી સિસ્ટમ ગોઠવવી પડશે.

DPDP એક્ટ 2023 ની સમીક્ષા

  • DPDP એક્ટ, 2023 એ ભારતમાં ડિજિટલ પર્સનલ ડેટાના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરતો મુખ્ય કાયદો છે.
  • આ કાયદો SARAL અભિગમ પર આધારિત છે, જેનો અર્થ સરળ, સુલભ, વાજબી અને અમલ કરી શકાય તેવો થાય છે.
  • આ કાયદો નાગરિકો એટલે કે ડેટા પ્રિન્સિપલ્સ ને ચોક્કસ હકો આપે છે, ડેટા એકત્ર કરતી સંસ્થાઓ એટલે કે ડેટા ફિડ્યુશિયરીઝ માટે કાનૂની જવાબદારીઓ નક્કી કરે છે અને ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (DPBI) ને તપાસની સત્તા આપે છે.
  • આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ લોકોની પ્રાઇવસી અને ડેટાનું રક્ષણ કરવાનો છે, જેથી કાયદેસર અને દેશના વિકાસના કામો માટે જરૂરી ડેટા પ્રોસેસિંગ પણ થઈ શકે.

DPDP એક્ટની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ

  • આ કાયદો ભારતમાં ઉપયોગ થતા ડેટા ઉપરાંત વિદેશી કંપનીઓ દ્વારા ભારતના નાગરિકોને અપાતી સેવાઓ કે સામાન સાથે જોડાયેલા ડેટા પર પણ લાગુ થાય છે.
  • કોઈપણ વ્યક્તિનો ડેટા વાપરતા પહેલા તેને સ્પષ્ટ નોટિસ આપવી અને તેની મંજૂરી લેવી ફરજિયાત છે.
  • સરકારી સબસિડી, ઇમરજન્સી તબીબી સારવાર, સ્વેચ્છાએ આપેલી માહિતી અને નોકરી જેવા કિસ્સાઓમાં મંજૂરીમાંથી મુક્તિ અપાઈ છે.
  • નાગરિકોને પોતાના ડેટાની વિગત મેળવવાનો, ભૂલ સુધારવાનો, ડેટા કાઢી નાખવાનો, ફરિયાદ કરવાનો અને વારસદાર નીમવાનો હક મળે છે.
  • બાળકોની સુરક્ષા માટે વર્તણૂક ટ્રેકિંગ અને ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ છે, તેમજ બાળકના ડેટા માટે વાલીની સ્પષ્ટ મંજૂરી લેવી પડશે.
  • કાયદાકીય વિવાદો માટે ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (DPBI) કામ કરશે, અને તેની સામે અપીલ TDSAT માં થઈ શકશે.
  • ડેટા લીક અટકાવવા માટે પુરતી સુરક્ષા ન રાખવા બદલ ₹250 કરોડ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.
  • ડેટા લીકની જાણ ન કરવા બદલ અથવા બાળકોના પ્રાઇવસી નિયમો તોડવા બદલ ₹200 કરોડ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે.
  • કાયદાના સામાન્ય નિયમોના ભંગ બદલ ₹50 કરોડ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.

આ કાયદાનું મહત્વ

  • આ કાયદો સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રખ્યાત પુટ્ટાસ્વામી ચુકાદા (2017) ના પ્રાઇવસીના અધિકારને મજબૂત કાનૂની આધાર પૂરો પાડે છે.
  • આ કાયદાથી વિદેશો સાથે ડેટાની આપ-લે સરળ બનશે, જેનાથી ભારતની IT નિકાસ, ક્લાઉડ સેવાઓ અને ડિજિટલ ક્ષેત્રે રોકાણને મોટો ટેકો મળશે.