નેપાળમાં બેરિયર લેક: પૂરનું જોખમ અને તેની અસરો
#GS-1 #ભૂગોળ #ભૌગોલિક લક્ષણો #GS-3 #આપત્તિ વ્યવસ્થાપન #લેન્ડસ્લાઇડ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ #બેરિયર લેક્સ #નેપાળ પૂર
મુખ્ય મુદ્દા
- નેપાળ-તિબેટ સરહદ પર 2 થી 5 મિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણી ધરાવતા નવા બેરિયર લેક ભરાઈ જવાથી નેપાળના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ ઊભું થયું છે.
- તાજેતરની સેટેલાઇટ છબીઓ અનુસાર ગીરોંગ-રસુવાગઢી કોરિડોરમાં 19.80 હેક્ટર અને 7.28 હેક્ટર ધરાવતા બે નવા બરફ-કાંપના તળાવો બન્યા છે.
- પહાડી નદીઓમાં ભૂસ્ખલન કે હિમપ્રપાતને કારણે કુદરતી બંધ બની જતાં અચાનક લેન્ડસ્લાઇડ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (LLOF) આવવાનો તીવ્ર ભય રહે છે.
- ભોટે કોશી - ત્રિશૂલી નદી પ્રણાલી એ નેપાળ અને ચીન વચ્ચેનો સારો વેપારી અને જળવિદ્યુત કોરિડોર હોવાથી પૂરના કારણે મોટું આર્થિક નુકસાન થઈ શકે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- નેપાળ-તિબેટ સરહદ પર હિમ-ખડકનો મોટો હિમપ્રપાત થતાં ભોટે કોશી - ત્રિશૂલી નદી પ્રણાલીમાં ભયાનક અચાનક પૂર આવ્યું છે.
- સેટેલાઇટ ફોટા પરથી ખબર પડી છે કે ત્યાં 2 થી 5 મિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણી રોકીને બે નવા બેરિયર લેક બની ગયા છે.
- આ કાચા કુદરતી બંધ ગમે ત્યારે તૂટીને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં લેન્ડસ્લાઇડ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (LLOF) લાવી શકે છે.
- આ આપત્તિને કારણે ગીરોંગ-રસુવાગઢી કોરિડોરમાં બચાવ કામગીરી અને સરહદી વેપારને માઠી અસર પહોંચી છે.
બેરિયર લેક એટલે શું?
- બેરિયર લેકને સામાન્ય ભાષામાં લેન્ડસ્લાઇડ ડેમ કે ક્વેક લેક પણ કહેવામાં આવે છે.
- જ્યારે પહાડો પરથી મોટું ભૂસ્ખલન, ખડકો ધસી પડવા કે ગ્લેશિયર તૂટવાની ઘટના બને ત્યારે નદીનો કુદરતી પ્રવાહ સંપૂર્ણ બંધ થઈ જાય છે.
- નદીનું પાણી આગળ જઈ શકતું નથી, તેથી ટેકરીઓની પાછળ ઝડપથી મોટું કુદરતી તળાવ ભરાવા લાગે છે.
બેરિયર લેક નિર્માણ અને તેની પ્રક્રિયા
- ભૂકંપ, વાદળફાટવું, અતિશય વરસાદ કે બરફના પહાડો તૂટવાથી પર્વતોના ઢોળાવ અસ્થિર થઈ જાય છે.
- પહાડો પરથી મોટો કાંપ, પથ્થર, માટી અને બરફ ધસીને સાંકડી વી-આકારની નદીની ઘાટીઓમાં જમા થઈ જાય છે.
- આ બધી માટી અને પથ્થરો નદીના રસ્તામાં એક કાચો કુદરતી બંધ બનાવી દે છે.
- નદીમાં સતત નવું પાણી આવતું હોવાથી બંધની પાછળ મોટો જળસંચય થાય છે, જે આજુબાજુની જમીન અને ગામડાઓને ડૂબાડે છે.
બેરિયર લેકની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- સરકારી સિમેન્ટના પાકા ડેમ જેવા નથી હોતા, બેરિયર લેકના બંધ કાચા પથ્થર, રેતી, માટી અને બરફના બનેલા હોય છે.
- પાણીનું દબાણ વધતાં આ કાચો બંધ ઝડપથી નબળો પડી જાય છે અને ગમે ત્યારે તૂટી શકે છે.
- બંધની ઉપરથી પાણી વહેવા લાગે અથવા અંદરથી પાણી ગળવા લાગે ત્યારે તે અચાનક તૂટી પડે છે.
- આ તળાવ કેટલો સમય રહેશે એ નક્કી નથી હોતું, તે થોડા કલાકોથી લઈને કેટલાક મહિના કે દાયકાઓ સુધી ટકી શકે છે.
- આ તળાવ બે રીતે નુકસાન કરે છે: પહેલા પાછળના વિસ્તારોને ડૂબાડે છે અને તૂટ્યા પછી નીચેના વિસ્તારોમાં મોટું પૂર લાવે છે.
LLOF અને GLOF વચ્ચેનો તફાવત
- લેન્ડસ્લાઇડ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (LLOF) ત્યારે આવે છે જ્યારે ભૂસ્ખલન કે ખડકો પડવાથી બનેલો કાચો બંધ અચાનક તૂટી જાય.
- બીજી તરફ, ગ્લેશિયર લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) ગ્લેશિયર ઓગળવાથી કે તેના કાંપથી બનેલા તળાવનું પાણી તૂટવાથી આવે છે.
- આ બંને પ્રકારના પૂરમાં કરોડો લીટર પાણી અને કાદવ અચાનક વહી નીકળે છે, જે નીચાણવાળા વિસ્તારોનો નાશ કરે છે.
ભોટે કોશી - ત્રિશૂલી નદી પ્રણાલીની મુખ્ય વિગતો
- ભોટે કોશી એ સન કોશી નદીનો ઉપરનો પ્રવાહ છે, જે મોટી કોશી નદી બેસિનનો એક ભાગ છે.
- આ નદી તિબેટમાંથી પોઇકુ નદી તરીકે નીકળે છે અને હિમાલયના તીવ્ર ઢોળાવ પરથી વહીને નેપાળમાં પ્રવેશ કરે છે, જ્યાં ઝડપી પૂરનું જોખમ વધુ રહે છે.
- ત્રિશૂલી નદી એ નારાયણી (ગંડકી) નદી પ્રણાલીની મુખ્ય નદી છે, જે તિબેટમાંથી નીકળીને દક્ષિણ નેપાળ તરફ વહે છે.
- રસુવાગઢી-ગીરોંગ સરહદી વિસ્તાર નેપાળ અને ચીન વચ્ચેના વેપાર, વાહનવ્યવહાર અને જળવિદ્યુત માટે ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે.
પડકારો અને અસરો
- બેરિયર લેક તૂટવાથી અચાનક આવતું પૂર રસ્તામાં આવતા ગામડાં, પુલ અને હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સને નષ્ટ કરી નાખે છે.
- પૂરના લીધે નદીઓ પોતાના કુદરતી રસ્તા બદલી નાખે છે અને આજુબાજુના પહાડોમાં નવું ભૂસ્ખલન શરૂ થઈ જાય છે.
- સરહદ પારની નદીઓમાં પૂર આવવાથી બંને દેશો માટે રાહત અને બચાવ કામગીરી કરવી વધુ મુશ્કેલ બને છે.
- તળાવમાં ભરાયેલા પાણીના લીધે પહાડી સરહદી વિસ્તારોમાં ચાલતી બચાવ કામગીરી અટકી પડે છે.
આગળનો માર્ગ
- બંને દેશોએ સેટેલાઇટ દ્વારા નદીઓનું સતત મોનિટરિંગ કરવું જોઈએ અને વહેલી ચેતવણી આપતી સિસ્ટમ ગોઠવવી જોઈએ.
- તળાવનું પાણી વધે ત્યારે કાચા બંધમાં નિયંત્રિત રીતે નાની નેહરો બનાવીને પાણીનો સુરક્ષિત નિકાલ કરવો જોઈએ.
- નીચાણવાળા વિસ્તારોના લોકોને પૂરની અગાઉથી જાણકારી આપવી અને યોગ્ય સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવાની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
- હિમાલયી પ્રદેશની આપત્તિઓ સામે લડવા ભારત, નેપાળ અને ચીન વચ્ચે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અંગે સારું સંકલન હોવું જરૂરી છે.