ભારતમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રના એક દાયકાના મહત્ત્વપૂર્ણ સુધારા

2026-07-03

#જીએસ-૩ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #સંરક્ષણ #અર્થતંત્ર #વિકાસ #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #આત્મનિર્ભર ભારત #સંરક્ષણ ક્ષેત્રના સુધારા

શા માટે ચર્ચામાં છે?

છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે વધુ રોકાણ, નીતિગત સુધારા, ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક ભાગીદારી દ્વારા પોતાની સૈન્ય તાકાતમાં વધારો કર્યો છે.
આપણો દેશ હવે વિદેશી હથિયારો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે **આત્મનિર્ભર ભારત** અને **વિકસિત ભારત ૨૦૪૭** ની યોજના સાથે દેશમાં જ સૈન્ય સાધનો બનાવી રહ્યો છે.

વધતું સંરક્ષણ બજેટ

સરકારે દેશની સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે સંરક્ષણ બજેટ **નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૩-૧૪ ના ₹૨.૫૩ લાખ કરોડ** થી વધારીને **નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માં ₹૭.૮૫ લાખ કરોડ** કર્યું છે.
નવા હથિયારો અને મિલિટરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખરીદવા માટેનું કેપિટલ બજેટ **૨૦૧૪-૧૫ ના ₹૯૪,૫૮૭.૯૫ કરોડ** થી વધીને **૨૦૨૬-૨૭ માં ₹૨.૧૯ લાખ કરોડ** પહોંચી ગયું છે.

R&D દ્વારા સંરક્ષણ ક્ષમતાનું સબળીકરણ

સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ માટેનું બજેટ **૧૧૨%** થી વધુ વધીને **૨૦૧૪-૧૫ ના ₹૧૩,૭૧૬.૧૪ કરોડ** થી **૨૦૨૬-૨૭ માં ₹૨૯,૧૦૦.૨૫ કરોડ** થયું છે.
વર્ષ **૨૦૨૨-૨૩** થી સરકારે સંરક્ષણ R&D બજેટનો **૨૫%** હિસ્સો ખાનગી કંપનીઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે ખુલ્લો મૂક્યો છે.
વર્ષ **૨૦૨૪** માં સંરક્ષણ વિભાગે ખાનગી ઉદ્યોગો સાથે મળીને સંશોધન કરવા માટે **₹૧,૭૫૭ કરોડ** ખર્ચ્યા હતા.
**DRDO** એ પોતાની **૨૪ લેબ્સ** ની વિશ્વસ્તરીય સુવિધાઓને **ડિફેન્સ ટેસ્ટિંગ પોર્ટલ** દ્વારા ખાનગી કંપનીઓ માટે ખુલ્લી મૂકી છે.

સંરક્ષણ ક્ષેત્રે નવતર પ્રયોગો (iDEX)

**iDEX** કાર્યક્રમ સ્ટાર્ટઅપ્સ, **MSME** અને સંશોધકોને જોડીને દેશી સંરક્ષણ ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે.
**ડિફેન્સ ઇનોવેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (DIO)** દ્વારા **iDEX** માટે **૨૦૨૧-૨૨ થી ૨૦૨૫-૨૬** દરમિયાન **₹૪૯૮.૭૮ કરોડ** અને **ADITI** યોજના માટે **૨૦૨૩-૨૪ થી ૨૦૨૫-૨૬** માટે **₹૭૫૦ કરોડ** ની સહાય આપી છે.
**માર્ચ ૨૦૨૬** સુધીમાં **iDEX** એ **૬૭૬ સ્ટાર્ટઅપ્સ** સાથે મળીને કામ કર્યું છે અને **૫૫૧ કરાર** સાઇન કર્યા છે.

ડેવલપમેન્ટ કમ પ્રોડક્શન પાર્ટનર (DcPP) મોડેલ

**DRDO** એ સૈન્ય સાધનોના ડિઝાઇનિંગ અને ઉત્પાદન બંનેમાં ભારતીય ઉદ્યોગોને જોડવા માટે **DcPP મોડેલ** શરૂ કર્યું છે.
દેશમાં **૨,૨૦૦ થી વધુ ઉદ્યોગો** નું નેટવર્ક ઊભું થયું છે જે સૈન્યના સ્પેરપાર્ટ્સ અને મશીનો બનાવે છે.
**માર્ચ ૨૦૨૬** સુધીમાં **૧૩૪ કંપનીઓ** ભાગીદાર બની છે, જેમાં **૨,૧૮૦ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરાર** અને **૨,૭૮૦ થી વધુ IP** ઉદ્યોગો માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા છે.

ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ (TDF)

**DRDO** દ્વારા ચલાવવામાં આવતું **ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ (TDF)** ખાસ કરીને નાના ઉદ્યોગો અને **MSME** ને દેશી સૈન્ય ટેકનોલોજી બનાવવામાં મદદ કરે છે.
આ યોજના હેઠળ એક પ્રોજેક્ટ માટે **₹૫૦ કરોડ** સુધીની ગ્રાન્ટ મળે છે, અને એડવાન્સ ટેકનોલોજી માટે અલગથી **₹૫૦૦ કરોડ** નું ભંડોળ રાખવામાં આવ્યું છે.
**જૂન ૨૦૨૬** સુધીમાં **₹૩૩૪ કરોડ** ના **૮૦ પ્રોજેક્ટ** મંજૂર થયા હતા, જેમાંથી બે સિસ્ટમ **PSLV** રોકેટ મિશન દ્વારા સ્પેસમાં પણ મોકલવામાં આવી છે.

DRDO ઇન્ડસ્ટ્રી એકેડેમિયા સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ

**DRDO** એ યુનિવર્સિટીઓ અને ઉદ્યોગો સાથે સંશોધન વધારવા માટે **૧૫ DIA-CoE સેન્ટર** ની સ્થાપના કરી છે.
આ કેન્દ્રો ભવિષ્યના સૈન્ય સાધનો બનાવવા માટે **૮૨ નક્કી કરેલા સંશોધન ક્ષેત્રો** પર કામ કરે છે.
ટેકનોલોજી સરળતાથી ખાનગી કંપનીઓને ટ્રાન્સફર કરી શકાય તે માટે લેબ્સ માં **ઇન્ડસ્ટ્રી ઇન્ટરેક્શન ગ્રુપ્સ (IIGs)** બનાવવામાં આવ્યા છે.

આત્મનિર્ભરતા માટે સંરક્ષણ ખરીદીમાં સુધારા

**સંરક્ષણ અધિગ્રહણ પરિષદ (DAC)** એ **DAP 2020** નીતિ હેઠળ સ્થાનિક ખરીદીને પ્રાધાન્ય આપવા નિયમો સરળ બનાવ્યા છે.
સૈન્ય માટે નવી ખરીદી કરતી વખતે દેશી સ્પેરપાર્ટ્સ અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વધારે થાય તે ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે.
**DAC** એ ભારતમાં બનેલી સિસ્ટમો માટે **₹૬ લાખ કરોડ** થી વધુ રકમના **એક્સેપ્ટન્સ ઓફ નેસેસિટી (AoN)** ની મંજૂરી આપી છે.
તેમાં **₹૬૨,૦૦૦ કરોડ** ના **૯૭ તેજસ Mk-1A** ફાઇટર પ્લેન, **₹૬૨,૭૦૦ કરોડ** ના **૧૫૬ પ્રચંડ એલસીએચ** હેલિકોપ્ટર અને **૨૬ રાફેલ મરીન** પ્લેન મુખ્ય છે.

ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા માટે માનવ ક્ષમતાનું નિર્માણ

યુવા વૈજ્ઞાનિકોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે **DRDO** એ **૨૦૨૦** માં **પાંચ યુવા વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળાઓ (DYSLs)** શરૂ કરી અને **૨૦૨૬** માં **છઠ્ઠી લેબ** નું આયોજન કર્યું છે.
કામગીરી સરળ બનાવવા માટે **DRDO** એ પોતાની રચનાને **૩૬ ચોક્કસ ક્ષેત્રની લેબ્સ** માં પુનર્ગઠિત કરી છે.
મોટા પ્રોજેક્ટ્સ માટે ખાસ કૌશલ્ય ધરાવતા નિષ્ણાતોની પ્રોજેક્ટ-આધારિત નિયુક્તિ કરવામાં આવે છે.
**ઉત્તર પ્રદેશના પિલખુવા** ખાતેનું સ્કીલ સેન્ટર ફાયર સેફ્ટી અને અગ્નિશામક ટેકનોલોજીમાં તાલીમ આપે છે.

અગ્નિપથ યોજના

**૧૫ જૂન ૨૦૨૨** ના રોજ શરૂ થયેલી **અગ્નિપથ યોજના** હેઠળ યુવાનોને **ચાર વર્ષ** માટે **અગ્નિવીર** તરીકે લશ્કરમાં જોડવામાં આવે છે.
તાલીમ ઉપરાંત, અગ્નિવીરોને **IGNOU** અને **NIOS** દ્વારા શિક્ષણ અને પ્રમાણપત્રો આપવામાં આવે છે જેથી નોકરી પછી તેમની કારકિર્દી સુરક્ષિત રહે.

સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમનો વિસ્તાર

ભારતે **નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં ₹૨,૦૯,૦૫૦ કરોડ** ના **૧૯૩ કરાર** કર્યા અને **૨૦૨૫-૨૬ માં ₹૧.૮૨ લાખ કરોડ** ના કરાર કર્યા છે.
દેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન **૨૦૨૫-૨૬ માં ₹૧,૭૮,૦૦૦ કરોડ** પહોંચ્યું છે, જે **૨૦૨૦-૨૧** ના સરખામણીએ **૧૧૦%** નો વધારો દર્શાવે છે.
વર્ષ **૨૦૨૫-૨૬** માં સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં સરકારી કંપનીઓ (**DPSU**) નો હિસ્સો **૭૬%** અને ખાનગી ક્ષેત્રનો હિસ્સો વધીને **૨૪%** થયો છે.
**મેક ઇન ઇન્ડિયા** યોજનાથી સૈન્ય નિકાસ **૨૦૧૩-૧૪ ના ₹૬૮૬ કરોડ** થી **૫૫૦૦%** વધીને **૨૦૨૫-૨૬ માં ₹૩૮,૪૨૪ કરોડ** પહોંચી છે.
ભારત હવે **૮૦ થી વધુ દેશો** માં પોતાના સૈન્ય સાધનો નિકાસ કરે છે, જેમાં **૧૪૫ નિકાસકાર કંપનીઓ** જોડાયેલી છે.
સરકારે **૨૦૨૯** સુધીમાં વાર્ષિક **₹૫૦,૦૦૦ કરોડ** ની સૈન્ય નિકાસ કરવાનો ધ્યેય રાખ્યો છે.
દેશમાં હાલ **૧૬ DPSU**, આશરે **૫૦૦ લાયસન્સપ્રાપ્ત કંપનીઓ** અને **૧૭,૦૦૦ MSME** નો સૈન્ય ઇકોસિસ્ટમ બનેલો છે.
**ઓક્ટોબર ૨૦૨૧** માં સરકારે **ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી બોર્ડ (OFB)** ને નાબૂદ કરી તેની **૪૧ ફેક્ટરીઓ** ને **સાત નવી DPSU** કંપનીઓમાં વહેંચી દીધી હતી.
સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે આપવામાં આવેલા લાયસન્સની સંખ્યા **૨૦૧૫ ના ૨૫૮** થી વધીને **૨૦૨૬ માં ૮૩૪** થઈ ગઈ છે.
**ઉત્તર પ્રદેશ** અને **તમિલનાડુ** ના ડિફેન્સ કોરિડોરમાં અનુક્રમે **₹૪૨,૦૫૭ કરોડ** અને **₹૩૨,૬૯૯ કરોડ** નું રોકાણ આવ્યું છે.

આત્મનિર્ભર ભારત હેઠળ મુખ્ય સંરક્ષણ સુધારા

સરકારે **૨૦૧૫** માં ઔદ્યોગિક લાયસન્સની મુદત **૭ વર્ષ** થી વધારીને **૧૫ વર્ષ** કરી, અને હવે **આર્મ્સ એક્ટ** હેઠળ લાયસન્સ આજીવન માટે માન્ય રહે છે.
નવા **ડિફેન્સ એકઝિમ પોર્ટલ** થી નિકાસ માટેના આવેદન, ટ્રેકિંગ અને મંજૂરીઓ ઓનલાઇન અને ઝડપી બની છે.
વર્ષ **૨૦૨૦** માં **સૃજન પોર્ટલ** અને **૨૦૨૧** માં **પોઝિટિવ ઇન્ડિજનાઇઝેશન લિસ્ટ** બહાર પાડીને કેટલીક વસ્તુઓની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
**સૃજન DEEP** ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર **૪૧,૦૦૦ થી વધુ વેપારીઓ** અને **૨.૭ લાખ પ્રોડક્ટ્સ** રજિસ્ટર્ડ થયા છે.
વર્ષ **૨૦૨૦** માં સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં **FDI** ની મર્યાદા ઓટોમેટિક રૂટથી **૭૪%** અને સરકારી મંજૂરીથી **૧૦૦%** સુધી વધારવામાં આવી છે.
**માર્ચ ૨૦૨૬** સુધીમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં **₹૬,૬૭૦.૫૯ કરોડ** નું વિદેશી રોકાણ (**FDI**) આવ્યું છે.

વૈશ્વિક સૈન્ય ભાગીદારી અને મુખ્ય સિદ્ધિઓ

**અમેરિકા** સાથે ભારતે **LEMOA (2016)**, **COMCASA (2018)** અને **BECA (2020)** જેવા મહત્વના કરાર કર્યા છે, અને **iCET (2023)** દ્વારા ટેકનોલોજી સહયોગ વધાર્યો છે.
**રશિયા** સાથે **S-400** મિસાઇલ સિસ્ટમ, **Su-30MKI** અપગ્રેડ અને **ઇન્દ્રા યુદ્ધાભ્યાસ** દ્વારા સંબંધો મજબૂત રહ્યા છે.
**યુરોપિયન યુનિયન (EU)** સાથે વર્ષ **૨૦૨૬** માં દરિયાઈ સુરક્ષા અને સાયબર ડિફેન્સ માટે નવી સિક્યુરિટી ભાગીદારી થઈ છે.
**ફ્રાન્સ** સાથે **રાફેલ-M** વિમાનો, **સ્કોર્પીન** સબમરીન અને **હોરાઇઝન ૨૦૪૭** રોડમેપ હેઠળ સંયુક્ત ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે.
**જાપાન** સાથે **ACSA (2020)** લોજિસ્ટિક્સ કરાર અને **JIMEX 2025** નૌકાદળ યુદ્ધાભ્યાસ દ્વારા સંબંધો વધ્યા છે.
**યુએઇ (UAE)** સાથે વર્ષ **૨૦૨૬** માં સૈન્ય ઉદ્યોગ અને ત્રાસવાદ સામે લડવા માટે વ્યૂહાત્મક કરાર થયા છે.
**ઓસ્ટ્રેલિયા** સાથે **૨૦૨૦** ના કરાર હેઠળ દરિયાઈ સુરક્ષા અને સંયુક્ત લશ્કરી સરાવ મજબૂત થયા છે.
**SCO** મંચ પર ભારતે ત્રાસવાદ અને આતંકવાદી ફંડિંગ રોકવા પર ભાર મૂક્યો છે.
**આશિયાન (ASEAN)** અને **ADMM-Plus (2025)** દ્વારા **વિયેતનામ**, **ફિલિપાઇન્સ** અને **ઇન્ડોનેશિયા** સાથે **બ્રહ્મોસ** મિસાઇલ સહિતનો સહયોગ વધ્યો છે.
**ક્વાડ (QUAD)** સંગઠનમાં ભારતે **મલાબાર યુદ્ધાભ્યાસ** અને **ક્વાડ-એટ-સી મિશન (૨૦૨૫)** દ્વારા ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં સુરક્ષા જાળવી છે.
**સાગર (SAGAR - 2015)** અને **મહાસાગર (MAHASAGAR - 2025)** વિઝન હેઠળ ભારત હિંદ મહાસાગરમાં મુખ્ય સુરક્ષાદાતા તરીકે ઊભરી આવ્યું છે.

નિષ્કર્ષ

છેલ્લા દાયકામાં ભારતનું સંરક્ષણ ક્ષેત્ર વિદેશી આયાત પર નિર્ભર રહેવાને બદલે વ્યૂહાત્મક રીતે આત્મનિર્ભર બન્યું છે.
વધતા બજેટ, નવી ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક સંબંધોના કારણે દેશમાં એક મજબૂત સૈન્ય ઉત્પાદન માળખું તૈયાર થયું છે.
આ ફેરફારો ભારતને **વિકસિત ભારત ૨૦૪૭** ના સ્વપ્ન મુજબ વિશ્વમાં એક આત્મનિર્ભર અને શક્તિશાળી દેશ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.