ભારતમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રના એક દાયકાના મહત્ત્વપૂર્ણ સુધારા

ભારતમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રના એક દાયકાના મહત્ત્વપૂર્ણ સુધારા

#જીએસ-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #સંરક્ષણ #અર્થતંત્ર #વિકાસ #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #આત્મનિર્ભર ભારત #સંરક્ષણ ક્ષેત્રના સુધારા

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે વધુ રોકાણ, નીતિગત સુધારા, ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક ભાગીદારી દ્વારા પોતાની સૈન્ય તાકાતમાં વધારો કર્યો છે.
  • આપણો દેશ હવે વિદેશી હથિયારો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે આત્મનિર્ભર ભારત અને વિકસિત ભારત 2047 ની યોજના સાથે દેશમાં જ સૈન્ય સાધનો બનાવી રહ્યો છે.

વધતું સંરક્ષણ બજેટ

  • સરકારે દેશની સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે સંરક્ષણ બજેટ નાણાકીય વર્ષ 2013-14 ના ₹2.53 લાખ કરોડ થી વધારીને નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માં ₹7.85 લાખ કરોડ કર્યું છે.
  • નવા હથિયારો અને મિલિટરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખરીદવા માટેનું કેપિટલ બજેટ 2014-15 ના ₹94,587.95 કરોડ થી વધીને 2026-27 માં ₹2.19 લાખ કરોડ પહોંચી ગયું છે.

R&D દ્વારા સંરક્ષણ ક્ષમતાનું સબળીકરણ

  • સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ માટેનું બજેટ 112% થી વધુ વધીને 2014-15 ના ₹13,716.14 કરોડ થી 2026-27 માં ₹29,100.25 કરોડ થયું છે.
  • વર્ષ 2022-23 થી સરકારે સંરક્ષણ R&D બજેટનો 25% હિસ્સો ખાનગી કંપનીઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે ખુલ્લો મૂક્યો છે.
  • વર્ષ 2024 માં સંરક્ષણ વિભાગે ખાનગી ઉદ્યોગો સાથે મળીને સંશોધન કરવા માટે ₹1,757 કરોડ ખર્ચ્યા હતા.
  • DRDO એ પોતાની 24 લેબ્સ ની વિશ્વસ્તરીય સુવિધાઓને ડિફેન્સ ટેસ્ટિંગ પોર્ટલ દ્વારા ખાનગી કંપનીઓ માટે ખુલ્લી મૂકી છે.

સંરક્ષણ ક્ષેત્રે નવતર પ્રયોગો (iDEX)

  • iDEX કાર્યક્રમ સ્ટાર્ટઅપ્સ, MSME અને સંશોધકોને જોડીને દેશી સંરક્ષણ ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે.
  • ડિફેન્સ ઇનોવેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (DIO) દ્વારા iDEX માટે 2021-22 થી 2025-26 દરમિયાન ₹498.78 કરોડ અને ADITI યોજના માટે 2023-24 થી 2025-26 માટે ₹750 કરોડ ની સહાય આપી છે.
  • માર્ચ 2026 સુધીમાં iDEX એ 676 સ્ટાર્ટઅપ્સ સાથે મળીને કામ કર્યું છે અને 551 કરાર સાઇન કર્યા છે.

ડેવલપમેન્ટ કમ પ્રોડક્શન પાર્ટનર (DcPP) મોડેલ

  • DRDO એ સૈન્ય સાધનોના ડિઝાઇનિંગ અને ઉત્પાદન બંનેમાં ભારતીય ઉદ્યોગોને જોડવા માટે DcPP મોડેલ શરૂ કર્યું છે.
  • દેશમાં 2,200 થી વધુ ઉદ્યોગો નું નેટવર્ક ઊભું થયું છે જે સૈન્યના સ્પેરપાર્ટ્સ અને મશીનો બનાવે છે.
  • માર્ચ 2026 સુધીમાં 134 કંપનીઓ ભાગીદાર બની છે, જેમાં 2,180 ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરાર અને 2,780 થી વધુ IP ઉદ્યોગો માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા છે.

ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ (TDF)

  • DRDO દ્વારા ચલાવવામાં આવતું ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ (TDF) ખાસ કરીને નાના ઉદ્યોગો અને MSME ને દેશી સૈન્ય ટેકનોલોજી બનાવવામાં મદદ કરે છે.
  • આ યોજના હેઠળ એક પ્રોજેક્ટ માટે ₹50 કરોડ સુધીની ગ્રાન્ટ મળે છે, અને એડવાન્સ ટેકનોલોજી માટે અલગથી ₹500 કરોડ નું ભંડોળ રાખવામાં આવ્યું છે.
  • જૂન 2026 સુધીમાં ₹334 કરોડ ના 80 પ્રોજેક્ટ મંજૂર થયા હતા, જેમાંથી બે સિસ્ટમ PSLV રોકેટ મિશન દ્વારા સ્પેસમાં પણ મોકલવામાં આવી છે.

DRDO ઇન્ડસ્ટ્રી એકેડેમિયા સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ

  • DRDO એ યુનિવર્સિટીઓ અને ઉદ્યોગો સાથે સંશોધન વધારવા માટે 15 DIA-CoE સેન્ટર ની સ્થાપના કરી છે.
  • આ કેન્દ્રો ભવિષ્યના સૈન્ય સાધનો બનાવવા માટે 82 નક્કી કરેલા સંશોધન ક્ષેત્રો પર કામ કરે છે.
  • ટેકનોલોજી સરળતાથી ખાનગી કંપનીઓને ટ્રાન્સફર કરી શકાય તે માટે લેબ્સ માં ઇન્ડસ્ટ્રી ઇન્ટરેક્શન ગ્રુપ્સ (IIGs) બનાવવામાં આવ્યા છે.

આત્મનિર્ભરતા માટે સંરક્ષણ ખરીદીમાં સુધારા

  • સંરક્ષણ અધિગ્રહણ પરિષદ (DAC) એ DAP 2020 નીતિ હેઠળ સ્થાનિક ખરીદીને પ્રાધાન્ય આપવા નિયમો સરળ બનાવ્યા છે.
  • સૈન્ય માટે નવી ખરીદી કરતી વખતે દેશી સ્પેરપાર્ટ્સ અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વધારે થાય તે ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે.
  • DAC એ ભારતમાં બનેલી સિસ્ટમો માટે ₹6 લાખ કરોડ થી વધુ રકમના એક્સેપ્ટન્સ ઓફ નેસેસિટી (AoN) ની મંજૂરી આપી છે.
  • તેમાં ₹62,000 કરોડ ના 97 તેજસ Mk-1A ફાઇટર પ્લેન, ₹62,700 કરોડ ના 156 પ્રચંડ એલસીએચ હેલિકોપ્ટર અને 26 રાફેલ મરીન પ્લેન મુખ્ય છે.

ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા માટે માનવ ક્ષમતાનું નિર્માણ

  • યુવા વૈજ્ઞાનિકોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે DRDO એ 2020 માં પાંચ યુવા વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળાઓ (DYSLs) શરૂ કરી અને 2026 માં છઠ્ઠી લેબ નું આયોજન કર્યું છે.
  • કામગીરી સરળ બનાવવા માટે DRDO એ પોતાની રચનાને 36 ચોક્કસ ક્ષેત્રની લેબ્સ માં પુનર્ગઠિત કરી છે.
  • મોટા પ્રોજેક્ટ્સ માટે ખાસ કૌશલ્ય ધરાવતા નિષ્ણાતોની પ્રોજેક્ટ-આધારિત નિયુક્તિ કરવામાં આવે છે.
  • ઉત્તર પ્રદેશના પિલખુવા ખાતેનું સ્કીલ સેન્ટર ફાયર સેફ્ટી અને અગ્નિશામક ટેકનોલોજીમાં તાલીમ આપે છે.

અગ્નિપથ યોજના

  • 15 જૂન 2022 ના રોજ શરૂ થયેલી અગ્નિપથ યોજના હેઠળ યુવાનોને ચાર વર્ષ માટે અગ્નિવીર તરીકે લશ્કરમાં જોડવામાં આવે છે.
  • તાલીમ ઉપરાંત, અગ્નિવીરોને IGNOU અને NIOS દ્વારા શિક્ષણ અને પ્રમાણપત્રો આપવામાં આવે છે જેથી નોકરી પછી તેમની કારકિર્દી સુરક્ષિત રહે.

સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમનો વિસ્તાર

  • ભારતે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ₹2,09,050 કરોડ ના 193 કરાર કર્યા અને 2025-26 માં ₹1.82 લાખ કરોડ ના કરાર કર્યા છે.
  • દેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન 2025-26 માં ₹1,78,000 કરોડ પહોંચ્યું છે, જે 2020-21 ના સરખામણીએ 110% નો વધારો દર્શાવે છે.
  • વર્ષ 2025-26 માં સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં સરકારી કંપનીઓ (DPSU) નો હિસ્સો 76% અને ખાનગી ક્ષેત્રનો હિસ્સો વધીને 24% થયો છે.
  • મેક ઇન ઇન્ડિયા યોજનાથી સૈન્ય નિકાસ 2013-14 ના ₹686 કરોડ થી 5500% વધીને 2025-26 માં ₹38,424 કરોડ પહોંચી છે.
  • ભારત હવે 80 થી વધુ દેશો માં પોતાના સૈન્ય સાધનો નિકાસ કરે છે, જેમાં 145 નિકાસકાર કંપનીઓ જોડાયેલી છે.
  • સરકારે 2029 સુધીમાં વાર્ષિક ₹50,000 કરોડ ની સૈન્ય નિકાસ કરવાનો ધ્યેય રાખ્યો છે.
  • દેશમાં હાલ 16 DPSU, આશરે 500 લાયસન્સપ્રાપ્ત કંપનીઓ અને 17,000 MSME નો સૈન્ય ઇકોસિસ્ટમ બનેલો છે.
  • ઓક્ટોબર 2021 માં સરકારે ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી બોર્ડ (OFB) ને નાબૂદ કરી તેની 41 ફેક્ટરીઓ ને સાત નવી DPSU કંપનીઓમાં વહેંચી દીધી હતી.
  • સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે આપવામાં આવેલા લાયસન્સની સંખ્યા 2015 ના 258 થી વધીને 2026 માં 834 થઈ ગઈ છે.
  • ઉત્તર પ્રદેશ અને તમિલનાડુ ના ડિફેન્સ કોરિડોરમાં અનુક્રમે ₹42,057 કરોડ અને ₹32,699 કરોડ નું રોકાણ આવ્યું છે.

આત્મનિર્ભર ભારત હેઠળ મુખ્ય સંરક્ષણ સુધારા

  • સરકારે 2015 માં ઔદ્યોગિક લાયસન્સની મુદત 7 વર્ષ થી વધારીને 15 વર્ષ કરી, અને હવે આર્મ્સ એક્ટ હેઠળ લાયસન્સ આજીવન માટે માન્ય રહે છે.
  • નવા ડિફેન્સ એકઝિમ પોર્ટલ થી નિકાસ માટેના આવેદન, ટ્રેકિંગ અને મંજૂરીઓ ઓનલાઇન અને ઝડપી બની છે.
  • વર્ષ 2020 માં સૃજન પોર્ટલ અને 2021 માં પોઝિટિવ ઇન્ડિજનાઇઝેશન લિસ્ટ બહાર પાડીને કેટલીક વસ્તુઓની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
  • સૃજન DEEP ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર 41,000 થી વધુ વેપારીઓ અને 2.7 લાખ પ્રોડક્ટ્સ રજિસ્ટર્ડ થયા છે.
  • વર્ષ 2020 માં સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં FDI ની મર્યાદા ઓટોમેટિક રૂટથી 74% અને સરકારી મંજૂરીથી 100% સુધી વધારવામાં આવી છે.
  • માર્ચ 2026 સુધીમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ₹6,670.59 કરોડ નું વિદેશી રોકાણ (FDI) આવ્યું છે.

વૈશ્વિક સૈન્ય ભાગીદારી અને મુખ્ય સિદ્ધિઓ

  • અમેરિકા સાથે ભારતે LEMOA (2016), COMCASA (2018) અને BECA (2020) જેવા મહત્વના કરાર કર્યા છે, અને iCET (2023) દ્વારા ટેકનોલોજી સહયોગ વધાર્યો છે.
  • રશિયા સાથે S-400 મિસાઇલ સિસ્ટમ, Su-30MKI અપગ્રેડ અને ઇન્દ્રા યુદ્ધાભ્યાસ દ્વારા સંબંધો મજબૂત રહ્યા છે.
  • યુરોપિયન યુનિયન (EU) સાથે વર્ષ 2026 માં દરિયાઈ સુરક્ષા અને સાયબર ડિફેન્સ માટે નવી સિક્યુરિટી ભાગીદારી થઈ છે.
  • ફ્રાન્સ સાથે રાફેલ-M વિમાનો, સ્કોર્પીન સબમરીન અને હોરાઇઝન 2047 રોડમેપ હેઠળ સંયુક્ત ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે.
  • જાપાન સાથે ACSA (2020) લોજિસ્ટિક્સ કરાર અને JIMEX 2025 નૌકાદળ યુદ્ધાભ્યાસ દ્વારા સંબંધો વધ્યા છે.
  • યુએઇ (UAE) સાથે વર્ષ 2026 માં સૈન્ય ઉદ્યોગ અને ત્રાસવાદ સામે લડવા માટે વ્યૂહાત્મક કરાર થયા છે.
  • ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે 2020 ના કરાર હેઠળ દરિયાઈ સુરક્ષા અને સંયુક્ત લશ્કરી સરાવ મજબૂત થયા છે.
  • SCO મંચ પર ભારતે ત્રાસવાદ અને આતંકવાદી ફંડિંગ રોકવા પર ભાર મૂક્યો છે.
  • આશિયાન (ASEAN) અને ADMM-Plus (2025) દ્વારા વિયેતનામ, ફિલિપાઇન્સ અને ઇન્ડોનેશિયા સાથે બ્રહ્મોસ મિસાઇલ સહિતનો સહયોગ વધ્યો છે.
  • ક્વાડ (QUAD) સંગઠનમાં ભારતે મલાબાર યુદ્ધાભ્યાસ અને ક્વાડ-એટ-સી મિશન (2025) દ્વારા ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં સુરક્ષા જાળવી છે.
  • સાગર (SAGAR - 2015) અને મહાસાગર (MAHASAGAR - 2025) વિઝન હેઠળ ભારત હિંદ મહાસાગરમાં મુખ્ય સુરક્ષાદાતા તરીકે ઊભરી આવ્યું છે.

નિષ્કર્ષ

  • છેલ્લા દાયકામાં ભારતનું સંરક્ષણ ક્ષેત્ર વિદેશી આયાત પર નિર્ભર રહેવાને બદલે વ્યૂહાત્મક રીતે આત્મનિર્ભર બન્યું છે.
  • વધતા બજેટ, નવી ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક સંબંધોના કારણે દેશમાં એક મજબૂત સૈન્ય ઉત્પાદન માળખું તૈયાર થયું છે.
  • આ ફેરફારો ભારતને વિકસિત ભારત 2047 ના સ્વપ્ન મુજબ વિશ્વમાં એક આત્મનિર્ભર અને શક્તિશાળી દેશ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.