ભારતમાં મંદિરોના સરકારી નિયમનનો બંધારણીય અને વહીવટી પ્રશ્ન
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #ભારતીય સમાજ #સામાજિક ન્યાય #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #બિનસાંપ્રદાયિકતા #મંદિર વહીવટ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં ભારતમાં હિન્દુ મંદિરો પર સરકારી નિયંત્રણ અને તેમની સ્વાયત્તતા અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
- આ ચર્ચાનો મુખ્ય હેતુ સામાજિક સુધારા માટે સરકારી દેખરેખ અને મંદિરોની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સમતુલા જાળવવાનો છે.
- નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સરકારી નિયંત્રણથી નાણાકીય ગેરરીતિ અટકે છે, પરંતુ વધુ પડતી સરકારી દખલગીરી મંદિરના વહીવટને નુકસાન પહોંચાડે છે.
ભારતમાં મંદિરોના સરકારી નિયમન અંગેની મુખ્ય જોગવાઈઓ
- **Article 25** અંતર્ગત દરેક નાગરિકને ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા મળે છે, પરંતુ **Clause 2(b)** મુજબ સરકાર સામાજિક સુધારા માટે હિન્દુ મંદિરો તમામ વર્ગો માટે ખુલ્લા મૂકી શકે છે.
- **Article 26** ધાર્મિક સમુદાયોને સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો, ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાનો અને કાયદા મુજબ મિલકત ધરાવવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.
- **Article 27** સરકારને એવા કોઈ ટેક્સ ઉઘરાવતા રોકે છે જેનો ઉપયોગ કોઈ ચોક્કસ ધર્મના પ્રચાર કે જાળવણી માટે થતો હોય.
- બંધારણની **Seventh Schedule** ની **Concurrent List** ની એન્ટ્રી 28 રાજ્ય સરકારોને જાહેર ધાર્મિક સંસ્થાઓના વહીવટ માટે કાયદા બનાવવાની સત્તા આપે છે.
- આ જોગવાઈ હેઠળ રાજ્યોએ **Tamil Nadu Hindu Religious and Charitable Endowments Act, 1959** અને **Karnataka Hindu Religious Institutions and Charitable Endowments Act, 1997** જેવા કાયદા બનાવ્યા છે.
- આ કાયદાઓ દ્વારા **Departments of Endowments** ની રચના કરવામાં આવી છે, જેમાં **Commissioner** અને **Executive Officers** ની નિમણૂક કરીને મંદિરના નાણાનું ઓડિટ કરાય છે.
- વર્ષ 1954 ના **Shirur Mutt Case, 1954** માં **Supreme Court** ચુકાદો આપ્યો હતો કે સરકાર મંદિરના નાણાકીય વહીવટ પર નિયંત્રણ રાખી શકે છે, પરંતુ ધાર્મિક વિધિઓમાં દખલ ન કરી શકે.
- વર્ષ 1996 ના **Pannalal Bansilal Pitti vs. State of Andhra Pradesh, 1996** કેસમાં કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે મંદિરની મિલકતનો વહીવટ એ બિનધાર્મિક બાબત છે, તેથી વંશપરંપરાગત ટ્રસ્ટીશીપ રદ કરવી યોગ્ય છે.
- વર્ષ 1977 ના **Stanislaus vs. State of Madhya Pradesh, 1977** કેસમાં **Supreme Court** સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે **Article 25(1)** હેઠળ ધર્મ પ્રચારના અધિકારમાં બળજબરીથી ધર્માંતરણનો સમાવેશ થતો નથી.
- હાલમાં **Supreme Court** માં કેટલીક અરજીઓ પેન્ડિંગ છે, જેમાં સરકારી કાયદાઓને **Article 14**, **Article 19**, **Article 25**, અને **Article 26** નું ઉલ્લંઘન ગણાવીને પડકારવામાં આવ્યા છે.
મંદિરોના સરકારી નિયમનની તરફેણમાં દલીલો
- પશ્ચિમના દેશોમાં ધર્મ અને સરકાર સંપૂર્ણ અલગ રહે છે, પરંતુ ભારતનું બિનસાંપ્રદાયિક માળખું સામાજિક સુધારા માટે ધાર્મિક ક્ષેત્રે સરકારી દખલની મંજૂરી આપે છે.
- ડૉ. **B.R. Ambedkar** એ **Constituent Assembly** માં કહ્યું હતું કે જો ધાર્મિક બાબતો પર અનિયંત્રિત છૂટ આપવામાં આવે તો દેશમાં સામાજિક સુધારા અટકી જશે.
- સરકારી હસ્તક્ષેપથી જ્ઞાતિ આધારિત ભેદભાવ દૂર કરવામાં અને વંચિત સમાજને મંદિરોમાં પ્રવેશ અપાવવામાં મદદ મળી છે.
- બંધારણની **Article 25(2)(a)** અને **Article 25(2)(b)** સરકારને મંદિર સાથે જોડાયેલી આર્થિક અને નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ રાખવાની સ્પષ્ટ સત્તા આપે છે.
- જ્યારે ધાર્મિક નિયમો ભેદભાવ પેદા કરે છે ત્યારે **Supreme Court** હંમેશા બંધારણીય નૈતિકતા અને સામાજિક સુધારાને પ્રાધાન્ય આપે છે.
- મોટા મંદિરો પાસે વિપુલ પ્રમાણમાં દાન અને મિલકતો હોવાથી નાણાકીય ગેરરીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર રોકવા માટે સરકારી દેખરેખ જરૂરી છે.
મંદિરોના સરકારી નિયમનની વિરુદ્ધમાં દલીલો
- વધુ પડતા સરકારી નિયંત્રણથી અધિકારીઓ મંદિરના સંચાલક બની જાય છે, જ્યારે તેમની પાસે ધાર્મિક કે શાસ્ત્રીય જ્ઞાન હોતું નથી.
- સરકારી નિયંત્રણ **Article 26** નો ભંગ કરે છે, જે ધાર્મિક સમુદાયોને તેમની પોતાની સંસ્થાઓ ચલાવવાની સ્વતંત્રતા આપે છે.
- સરકારી બોર્ડ પર એવો આરોપ છે કે તેઓ મંદિરની આવક અને જમીનનો ઉપયોગ મંદિરના વિકાસને બદલે સરકારી ખર્ચમાં કરે છે.
- સરકારી તંત્રની બેદરકારીના કારણે પ્રાચીન મૂર્તિઓ, સ્થાપત્ય અને મંદિરની કિંમતી જમીનો નાશ પામે છે અથવા ચોરાઈ જાય છે.
- ધનિક મંદિરોની આવક અન્ય જગ્યાએ વાપરવાથી એ દાન આપનાર ભક્તોની મૂળ ભાવનાનું અનાદર થાય છે.
- ભારતમાં **Article 30** હેઠળ લઘુમતી સંસ્થાઓને પૂર્ણ સ્વતંત્રતા છે, જ્યારે હિન્દુ મંદિરો પર જ સરકારી નિયંત્રણ હોવાથી અસમાનતા ઊભી થાય છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે **HR&CE** કાયદામાં સુધારો કરીને અધિકારીઓની ભૂમિકા ફક્ત નાણાકીય હિસાબ ચકાસવા પૂરતી સીમિત રાખવી જોઈએ અને ધાર્મિક વિધિઓની સત્તા ધાર્મિક સમિતિઓને આપવી જોઈએ.
- મંદિરોના દાન, ખર્ચ અને મિલકતોની માહિતી પારદર્શક બનાવવા માટે **ERP** સોફ્ટવેર અને જાહેર વેબસાઇટનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
- મંદિર વહીવટી બોર્ડમાં ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ અને એન્જિનિયર જેવા વ્યાવસાયિકોની નિમણૂક ગુણવત્તાના ધોરણે કરવી જોઈએ.
- મંદિરની જમીનોને સેટેલાઇટ મેપિંગથી સુરક્ષિત કરવી જોઈએ અને અનધિકૃત કબજા કે મૂર્તિઓની ચોરી રોકવા ખાસ પોલીસ યુનિટ બનાવવું જોઈએ.
- જે મંદિરો સળંગ કેટલાક વર્ષો સુધી પારદર્શક ઓડિટ જાળવી રાખે, તેમનો વહીવટ સ્વતંત્ર સ્થાનિક ટ્રસ્ટને સોંપી દેવો જોઈએ.
- ગ્રામીણ અને નાના મંદિરોના જીર્ણોદ્ધાર માટે મોટા મંદિરોના ફંડ પર આધાર રાખવાને બદલે સરકારે પોતાના બજેટમાંથી સીધી નાણાકીય સહાય આપવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- મંદિરોના સરકારી નિયંત્રણનો મુદ્દો ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને બંધારણીય બિનસાંપ્રદાયિકતા વચ્ચે સંતુલન બનાવવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
- પારદર્શક ઓડિટ, વ્યાવસાયિક સંચાલન અને ધાર્મિક પરંપરાઓની જાળવણી દ્વારા જ આ સમસ્યાનો યોગ્ય ઉકેલ લાવી શકાય છે.