ભારતમાં મંદિરોના સરકારી નિયમનનો બંધારણીય અને વહીવટી પ્રશ્ન
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #ભારતીય સમાજ #સામાજિક ન્યાય #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #બિનસાંપ્રદાયિકતા #મંદિર વહીવટ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં ભારતમાં હિન્દુ મંદિરો પર સરકારી નિયંત્રણ અને તેમની સ્વાયત્તતા અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
- આ ચર્ચાનો મુખ્ય હેતુ સામાજિક સુધારા માટે સરકારી દેખરેખ અને મંદિરોની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સમતુલા જાળવવાનો છે.
- નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સરકારી નિયંત્રણથી નાણાકીય ગેરરીતિ અટકે છે, પરંતુ વધુ પડતી સરકારી દખલગીરી મંદિરના વહીવટને નુકસાન પહોંચાડે છે.
ભારતમાં મંદિરોના સરકારી નિયમન અંગેની મુખ્ય જોગવાઈઓ
- Article 25 અંતર્ગત દરેક નાગરિકને ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા મળે છે, પરંતુ Clause 2(b) મુજબ સરકાર સામાજિક સુધારા માટે હિન્દુ મંદિરો તમામ વર્ગો માટે ખુલ્લા મૂકી શકે છે.
- Article 26 ધાર્મિક સમુદાયોને સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો, ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાનો અને કાયદા મુજબ મિલકત ધરાવવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.
- Article 27 સરકારને એવા કોઈ ટેક્સ ઉઘરાવતા રોકે છે જેનો ઉપયોગ કોઈ ચોક્કસ ધર્મના પ્રચાર કે જાળવણી માટે થતો હોય.
- બંધારણની Seventh Schedule ની Concurrent List ની એન્ટ્રી 28 રાજ્ય સરકારોને જાહેર ધાર્મિક સંસ્થાઓના વહીવટ માટે કાયદા બનાવવાની સત્તા આપે છે.
- આ જોગવાઈ હેઠળ રાજ્યોએ Tamil Nadu Hindu Religious and Charitable Endowments Act, 1959 અને Karnataka Hindu Religious Institutions and Charitable Endowments Act, 1997 જેવા કાયદા બનાવ્યા છે.
- આ કાયદાઓ દ્વારા Departments of Endowments ની રચના કરવામાં આવી છે, જેમાં Commissioner અને Executive Officers ની નિમણૂક કરીને મંદિરના નાણાનું ઓડિટ કરાય છે.
- વર્ષ 1954 ના Shirur Mutt Case, 1954 માં Supreme Court ચુકાદો આપ્યો હતો કે સરકાર મંદિરના નાણાકીય વહીવટ પર નિયંત્રણ રાખી શકે છે, પરંતુ ધાર્મિક વિધિઓમાં દખલ ન કરી શકે.
- વર્ષ 1996 ના Pannalal Bansilal Pitti vs. State of Andhra Pradesh, 1996 કેસમાં કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે મંદિરની મિલકતનો વહીવટ એ બિનધાર્મિક બાબત છે, તેથી વંશપરંપરાગત ટ્રસ્ટીશીપ રદ કરવી યોગ્ય છે.
- વર્ષ 1977 ના Stanislaus vs. State of Madhya Pradesh, 1977 કેસમાં Supreme Court સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે Article 25(1) હેઠળ ધર્મ પ્રચારના અધિકારમાં બળજબરીથી ધર્માંતરણનો સમાવેશ થતો નથી.
- હાલમાં Supreme Court માં કેટલીક અરજીઓ પેન્ડિંગ છે, જેમાં સરકારી કાયદાઓને Article 14, Article 19, Article 25, અને Article 26 નું ઉલ્લંઘન ગણાવીને પડકારવામાં આવ્યા છે.
મંદિરોના સરકારી નિયમનની તરફેણમાં દલીલો
- પશ્ચિમના દેશોમાં ધર્મ અને સરકાર સંપૂર્ણ અલગ રહે છે, પરંતુ ભારતનું બિનસાંપ્રદાયિક માળખું સામાજિક સુધારા માટે ધાર્મિક ક્ષેત્રે સરકારી દખલની મંજૂરી આપે છે.
- ડૉ. B.R. Ambedkar એ Constituent Assembly માં કહ્યું હતું કે જો ધાર્મિક બાબતો પર અનિયંત્રિત છૂટ આપવામાં આવે તો દેશમાં સામાજિક સુધારા અટકી જશે.
- સરકારી હસ્તક્ષેપથી જ્ઞાતિ આધારિત ભેદભાવ દૂર કરવામાં અને વંચિત સમાજને મંદિરોમાં પ્રવેશ અપાવવામાં મદદ મળી છે.
- બંધારણની Article 25(2)(a) અને Article 25(2)(b) સરકારને મંદિર સાથે જોડાયેલી આર્થિક અને નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ રાખવાની સ્પષ્ટ સત્તા આપે છે.
- જ્યારે ધાર્મિક નિયમો ભેદભાવ પેદા કરે છે ત્યારે Supreme Court હંમેશા બંધારણીય નૈતિકતા અને સામાજિક સુધારાને પ્રાધાન્ય આપે છે.
- મોટા મંદિરો પાસે વિપુલ પ્રમાણમાં દાન અને મિલકતો હોવાથી નાણાકીય ગેરરીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર રોકવા માટે સરકારી દેખરેખ જરૂરી છે.
મંદિરોના સરકારી નિયમનની વિરુદ્ધમાં દલીલો
- વધુ પડતા સરકારી નિયંત્રણથી અધિકારીઓ મંદિરના સંચાલક બની જાય છે, જ્યારે તેમની પાસે ધાર્મિક કે શાસ્ત્રીય જ્ઞાન હોતું નથી.
- સરકારી નિયંત્રણ Article 26 નો ભંગ કરે છે, જે ધાર્મિક સમુદાયોને તેમની પોતાની સંસ્થાઓ ચલાવવાની સ્વતંત્રતા આપે છે.
- સરકારી બોર્ડ પર એવો આરોપ છે કે તેઓ મંદિરની આવક અને જમીનનો ઉપયોગ મંદિરના વિકાસને બદલે સરકારી ખર્ચમાં કરે છે.
- સરકારી તંત્રની બેદરકારીના કારણે પ્રાચીન મૂર્તિઓ, સ્થાપત્ય અને મંદિરની કિંમતી જમીનો નાશ પામે છે અથવા ચોરાઈ જાય છે.
- ધનિક મંદિરોની આવક અન્ય જગ્યાએ વાપરવાથી એ દાન આપનાર ભક્તોની મૂળ ભાવનાનું અનાદર થાય છે.
- ભારતમાં Article 30 હેઠળ લઘુમતી સંસ્થાઓને પૂર્ણ સ્વતંત્રતા છે, જ્યારે હિન્દુ મંદિરો પર જ સરકારી નિયંત્રણ હોવાથી અસમાનતા ઊભી થાય છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે HR&CE કાયદામાં સુધારો કરીને અધિકારીઓની ભૂમિકા ફક્ત નાણાકીય હિસાબ ચકાસવા પૂરતી સીમિત રાખવી જોઈએ અને ધાર્મિક વિધિઓની સત્તા ધાર્મિક સમિતિઓને આપવી જોઈએ.
- મંદિરોના દાન, ખર્ચ અને મિલકતોની માહિતી પારદર્શક બનાવવા માટે ERP સોફ્ટવેર અને જાહેર વેબસાઇટનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
- મંદિર વહીવટી બોર્ડમાં ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ અને એન્જિનિયર જેવા વ્યાવસાયિકોની નિમણૂક ગુણવત્તાના ધોરણે કરવી જોઈએ.
- મંદિરની જમીનોને સેટેલાઇટ મેપિંગથી સુરક્ષિત કરવી જોઈએ અને અનધિકૃત કબજા કે મૂર્તિઓની ચોરી રોકવા ખાસ પોલીસ યુનિટ બનાવવું જોઈએ.
- જે મંદિરો સળંગ કેટલાક વર્ષો સુધી પારદર્શક ઓડિટ જાળવી રાખે, તેમનો વહીવટ સ્વતંત્ર સ્થાનિક ટ્રસ્ટને સોંપી દેવો જોઈએ.
- ગ્રામીણ અને નાના મંદિરોના જીર્ણોદ્ધાર માટે મોટા મંદિરોના ફંડ પર આધાર રાખવાને બદલે સરકારે પોતાના બજેટમાંથી સીધી નાણાકીય સહાય આપવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- મંદિરોના સરકારી નિયંત્રણનો મુદ્દો ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને બંધારણીય બિનસાંપ્રદાયિકતા વચ્ચે સંતુલન બનાવવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
- પારદર્શક ઓડિટ, વ્યાવસાયિક સંચાલન અને ધાર્મિક પરંપરાઓની જાળવણી દ્વારા જ આ સમસ્યાનો યોગ્ય ઉકેલ લાવી શકાય છે.