ચીનનો હિલિયમ નિકાસ પર પ્રતિબંધ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની તકલીફો
#GS-3 #અર્થતંત્ર #સંસાધનોનું એકત્રીકરણ #માળખાકીય સુવિધાઓ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #ઊર્જા #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #હિલિયમ નિકાસ પર પ્રતિબંધ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ચીને **હિલિયમ** ની નિકાસ પર તાત્કાલિક ધોરણે કામચલાઉ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. આ નિર્ણયથી દુનિયાભરના હાઇ-ટેક અને તબીબી ઉદ્યોગો માટે મોટું સંકટ ઊભું થયું છે.
- ચીન પોતાની જરૂરિયાતનું **80%** થી વધુ હિલિયમ બહારના દેશોમાંથી મંગાવે છે. પોતાના દેશમાં **AI** ચિપ અને ક્વાન્ટમ કોમ્પ્યુટિંગ જેવા ક્ષેત્રો માટે સ્ટોક જાળવી રાખવા તેણે આ પગલું ભર્યું છે.
હિલિયમ શું છે અને તેના ગુણધર્મો
- હાઇડ્રોજન પછી **હિલિયમ (He)** આખા બ્રહ્માંડમાં બીજા ક્રમનું સૌથી હલકું અને સૌથી વધુ મળી આવતું તત્વ છે. તે **નોબલ ગેસ** સમૂહમાં આવે છે.
- આ ગેસ રંગ વગરનો, ગંધ વગરનો અને સ્વાદ વગરનો હોય છે. તે ઝેરી નથી, સળગી ઊઠતો નથી અને બીજા રસાયણો સાથે પ્રક્રિયા કરતો નથી.
- તેનું ઉત્કલન બિંદુ **-269°C (4.2 K)** છે, જે બધા તત્વોમાં સૌથી નીચું છે. આ કારણે તે અત્યંત નીચા તાપમાને પણ પ્રવાહી સ્વરૂપમાં રહી શકે છે.
- પૃથ્વી પર હિલિયમ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન છે. જમીનની અંદર યુરેનિયમ જેવા ભારે તત્વોના કુદરતી વિઘટનથી આ ગેસ બને છે.
- કરોડો વર્ષો દરમિયાન આ ગેસ કુદરતી ગેસના ભંડારોમાં ભેગો થાય છે. જો કુદરતી ગેસમાં હિલિયમનું પ્રમાણ ઓછામાં ઓછું **0.3%** હોય, તો તેને અલગ કરી શકાય છે.
- ગેસ બહાર કાઢ્યા પછી તેના ઉત્કલન બિંદુના ગુણધર્મનો ઉપયોગ કરીને તેને શુદ્ધ કરાય છે. વેપાર માટે વપરાતા હિલિયમને **99.997%** સુધી શુદ્ધ કરવામાં આવે છે.
- હવામાંથી કે **LNG** પ્લાન્ટમાંથી પણ થોડો હિલિયમ મળી શકે છે. પરંતુ વૈશ્વિક માંગ પહોંચી વળવા માટે આ પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું છે.
વૈશ્વિક હિલિયમ પુરવઠા સાંકળના પડકારો
- ચીન દુનિયાનું માત્ર **1.6%** હિલિયમ બનાવે છે અને પોતાની જરૂરિયાત માટે **80%** આયાત પર નિર્ભર છે. મોટા ભાગનું હિલિયમ **અમેરિકા**, **કતાર** અને **રશિયા** માંથી આવે છે, જ્યારે **કેનેડા** અને **અલ્જીરિયા** પણ થોડો હિલિયમ આપે છે.
- રશિયા પરના મુકેલા નિકાસ પ્રતિબંધો અને વાહનવ્યવહારની મુશ્કેલીઓને કારણે બજારમાં હિલિયમની અછત ઊભી થઈ છે.
- એશિયાના દેશો માટે **કતાર** સૌથી મોટો સપ્લાયર છે. તેના જહાજો **હોર્મુઝની સામુદ્રધુની** માંથી પસાર થાય છે, તેથી પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ બને ત્યારે સપ્લાય અટકી જાય છે.
- હિલિયમને ખૂબ જ ઠંડા પ્રવાહી તરીકે ખાસ સ્ટીલના ટેન્કરોમાં જ રાખવો પડે છે. આવા મોટા ભાગના ટેન્કર ચીન પોતે બનાવે છે.
- જો રસ્તામાં વિલંબ થાય, તો પ્રવાહી હિલિયમ ઉકળીને હવામાં ઊડી જાય છે. આ કારણે સમયસર માલ પહોંચાડવો ખૂબ જરૂરી છે.
- ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું **100%** હિલિયમ બહારથી મંગાવે છે, જેમાં **50%** થી વધુ કતારથી આવે છે. આ કારણે હોસ્પિટલો, સેમિકન્ડક્ટર અને સંશોધન ક્ષેત્રને મોટી અસર થાય છે.
- **માર્ચ 2026** માં **કતારના રસ લફાન સંકુલ** માં કામ અટકતાં ભારતમાં હિલિયમની અછત થઈ હતી. તેના કારણે ભારતમાં તેના ભાવ **35-50%** સુધી વધી ગયા હતા.
હિલિયમના ઉપયોગો અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ
- આરોગ્ય ક્ષેત્રે **MRI** મશીનના ચુંબકને અત્યંત ઠંડા રાખવા માટે હિલિયમ વપરાય છે. ગામડાઓ સુધી હોસ્પિટલ સુવિધાઓ પહોંચાડવા અને તબીબી તપાસનો ખર્ચ ઘટાડવા આ ગેસ જરૂરી છે.
- ચિપ બનાવવા માટે હિલિયમ સિલિકોન વેફરને ઝડપથી ઠંડી પાડે છે. **ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન (ISM)** ને સફળ બનાવવા માટે આ ગેસ ખૂબ જ મહત્વનો છે.
- અંતરીક્ષ ક્ષેત્રે **ISRO** ના **LVM3** રોકેટ અને **ગગનયાન** મિશનમાં બળતણની ટાંકીઓમાં દબાણ જાળવી રાખવા માટે હિલિયમનો ઉપયોગ થાય છે.
- ક્વાન્ટમ કોમ્પ્યુટિંગમાં પ્રોસેસરને ખૂબ જ નીચા તાપમાને રાખવા હિલિયમ વપરાય છે. **નેશનલ ક્વાન્ટમ મિશન** ની સફળતા માટે આ એક પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે.
- ટેલિકોમ ક્ષેત્રે **ભારતનેટ** અને **5G** નેટવર્ક માટે ફાઇબર ઓપ્ટિક કેબલ બનાવવામાં આવે છે. કાચના બારીક તાર બનાવતી વખતે હિલિયમ તેને ઝડપથી ઠંડા પાડે છે.
- સંરક્ષણ અને અણુ ઊર્જા મથકોમાં ટાંકીઓ કે પાઇપમાં ક્યાંય લીકેજ છે કે નહીં તે ચકાસવા માટે હિલિયમ ગેસનો ઉપયોગ થાય છે.
ભારતમાં હિલિયમના સ્થાનિક સ્ત્રોતો
- **પશ્ચિમ બંગાળ** ના **બકરેશ્વર** માં આવેલા ગરમ પાણીના ઝરામાંથી નીકળતા ગેસમાં **1.4%** હિલિયમ રહેલું છે. ભારત માટે આ સૌથી આશાસ્પદ સ્ત્રોત છે.
- **પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ (DAE)** હેઠળ કામ કરતી **વેરિયેબલ એનર્જી સાયક્લોટ્રોન સેન્ટર (VECC)** એ બકરેશ્વર ખાતે હિલિયમ એકઠું કરવાનો પ્લાન્ટ નાખ્યો છે.
- **કેરળ** ની દરિયાકિનારાની રેતીમાં થોરિયમ અને યુરેનિયમ હોવાથી ત્યાંથી પણ હિલિયમ મળી શકે છે, પરંતુ તેને અલગ કરવાનો ખર્ચ ખૂબ વધારે આવે છે.
- સરકારે **ONGC** ને ગોદાવરી બેસિનના ગેસ ક્ષેત્રોમાં હિલિયમ શોધવાની જવાબદારી આપી છે. પરંતુ ભારતીય કુદરતી ગેસમાં હિલિયમનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- દુનિયામાં **અમેરિકા**, **કતાર** અને **રશિયા** સૌથી વધુ હિલિયમ બનાવે છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું **100%** આયાત કરે છે, જેમાંથી **50%** થી વધુ કતારથી આવે છે.
- હિલિયમ **-269°C** પર પણ પ્રવાહી રહે છે અને સળગતો નથી. આ ખાસ ગુણોના કારણે તે **MRI** મશીન અને ચિપ નિર્માણમાં અનિવાર્ય છે.
- **માર્ચ 2026** માં **કતારના રસ લફાન** ખાતે પુરવઠો ખોરવાતા ભારતમાં હિલિયમના ભાવ **35-50%** વધી ગયા હતા.
- સેમિકન્ડક્ટર ચિપ ઠંડી કરવા અને ક્વાન્ટમ પ્રોસેસર ચલાવવા હિલિયમ જરૂરી છે. તેથી તે **ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન** અને **નેશનલ ક્વાન્ટમ મિશન** માટે મહત્વનો છે.